ГлавнаяDmrv датчикЛадаУмоўны лад

Ўмоўны лад у англійскай мове — Subjunctive Mood. Умоўны лад


Ўмоўны лад у англійскай мове

Я б назвала тэму ўмоўнага ладу ў англійскай мове (Subjunctive Mood) адной з самых складаных з раздзелу «Граматыка» вось па якіх прычынах. Па-першае, у гэтым ладзе нямала розных формаў, як сінтэтычных (прасцей), так і аналітычных (паскладаней). А для таго, каб іх усё ведаць, неабходна разумець, як створана кожная з іх. Па-другое, умоўны лад у англійскай мове ахоплівае і якое прайшло, і сучаснасць, і будучыня часы, і адпаведна ў розных часах будуць выкарыстаны розныя формы. Па-трэцяе, існуе шмат тыпаў прапаноў і канструкцый, у якіх ужываецца менавіта гэта лад. Н, і нарэшце, часам нам цяжка зразумець і заўважыць сэнс, які маецца на ўвазе ў кожным канкрэтным выпадку, таму часам мы задумваемся, а ці выкарыстоўваецца тут умоўны лад у англійскай мове або якая-небудзь граматычная форма.

Як бы там ні было, калі ўсё-ткі вучыць ангельскую граматыку і разабрацца ў асаблівасцях ўжывання гэтага ладу, то ніякіх перашкод для спасціжэння і гэтай тэмы не ўзнікне.

Што значыць ўмоўны лад: прыклады прапаноў у Subjunctive Mood

Як мы ведаем, англійская мова мае тры ладу: абвесны (Indicative Mood), загадны (Imperative Mood) і ўмоўны. Некаторыя граматыкі, але не ўсе, вылучаюць яшчэ і чацвёртае — ўмоўны лад (Conditional Mood). Першае азначанае лад выказвае рэальнасць дзеянні ва ўсіх трох часах, другое — пабуджэнне да дзеяння, просьбу ці загад; а вось трэцяе (нам неабходнае) — магчымасць, здагадка, жаданне, сумнеў або нерэальнасць дзеянні. Няхай вас не палохаюць такія туманныя вызначэння ладу, на прыкладах ўсё будзе зразумела. Галоўнае, што варта запомніць, што ва ўмоўным ладзе ў англійскай мове можна казаць пра ўяўных (пажаданых, меркаваных) сітуацыях, якія цалкам магчымыя пры пэўных намаганнях або абставінах, альбо якія першапачаткова ніколі не здзяйсняльныя.

Had I seen him yesterday, I would have asked him about it. — Калі б я ўбачыў яго ўчора, я б спытаў яго пра гэта.

На рускую мову ўмоўны лад дзеяслова часцей за ўсё перакладаецца спалучэннем дзеяслова ў мінулым часе з часціцай БЫ (і гэтая форма ставіцца да любога часу). Як варыянты: хацеў бы, змог бы, здолеў бы, даведаўся б, чакаў бы і г.д.

If I were you I should have gone to bed earlier before the exam. — Калі б я быў на тваім месцы, перад іспытам я б лёг спаць крыху раней.

Мы будзем казаць аб двух формах ўмоўнага ладу дзеяслова ў англійскай мове — сінтэтычных (Subjunctive I) і аналітычных (Subjunctive II). Перад тым, як разглядаць варыянты ўжывання гэтых двух формаў, спынімся на правілах іх адукацыі.

Так званыя «старыя, архаічныя» або іншымі словамі простыя (сінтэтычныя) формы не знаходзяць у сваім складзе ніякіх дапаможных дзеясловаў. Гэтыя формы супадаюць з формамі інфінітыва без часціцы to, формамі простага або здзейсненага прошлага часу. Калі мы гаворым пра Present Subjunctive I, то неабходна адзначыць, што ў дадзеным выпадку форма (інфінітыў без to) застаецца без змены, незалежна ад асобы і ліку (гэта значыць ніякіх — s на канцы ў 3 л. Адз. Л.). Дзеяслоў to be таксама не змяняецца па асобах і ліках у сказе ва ўмоўным ладзе, так і застаецца — be.

I suggest that we all go to the concert. — Я прапаную, каб мы ўсе пайшлі на канцэрт.

It is necessary that all people care of their health. — Неабходна, каб усе клапаціліся пра сваё здароўе.

Калі мы гаворым пра Past Subjunctive I, запамінаем, што гэтая форма падобная на форме простага прошлага часу (Past Simple). У гэтым выпадку дзеяслоў to be будзе ў форме were для ўсіх асоб і лікаў. Як першая, так і другая формы знаходзяць сябе ў выразе дзеянняў у трох часовых плоскасцях, якія ня папярэднічаюць моманту гаворкі.

If only he were free! — Калі б толькі ён быў вольны!

It’s about time you solved your problems! — Пара было ўжо вырашыць свае праблемы.

І калі мы гаворым пра Past Perfect Subjunctive I, то па форме гэта тое ж самае, што і дасканалае мінулы час (Past Perfect). У гэтым варыянце мы маем справу з падзеямі мінулага, якія ўжо адбыліся да моманту выказванні.

I wish I had finished my picture long ago. — Шкада, што я яшчэ даўно не скончыў сваю карціну.

If we had been at the hospital, we should have helped you with your medical insurance. — Калі б мы былі ў шпіталі, мы б дапамаглі вам з медыцынскай страхоўкай.

Пераходзім да складаным (аналітычным) формах — Subjunctive II. Гэтыя формы ўяўляюць сабой спалучэнне дапаможных дзеясловаў (should / would / might / could) і інфінітыва асноўнага дзеяслова без часціцы to, перфектныя або неперфектного. Прычым, у апошні час would практычна не ўжываецца, а для ўсіх асоб і лікаў б бярэм should. Could (якое прайшло ад can) уяўляе сабой фізічную магчымасць здзяйснення дзеяння (змог бы, здолеў бы), а might (якое прайшло ад may) адказвае за магчымасць здзяйснення дзеяння, звязанага з абставінамі.

Гэтая форма ўмоўнага ладу ў англійскай мове — Subjunctive II — валодае двума часам: Present Subjunctive II і Perfect Subjunctive II. У першым выпадку пасля should мы нявызначаны інфінітыў дзеяслова без to, а вось другім — перфектныя інфінітыў дзеяслова без to. Адрозненне сучаснасці і перфектныя ўмоўнага ладу дзеяслова ў англійскай мове заключаецца ў наступным: выкарыстоўваючы цяперашні умоўны, мы гаворым аб верагодным, пажаданым дзеянні, якое яшчэ можа (не можа) ажыццявіцца ў будучыні. Калі мы звяртаемся да перфектныя ўмоўнага, то паказваем, што час верагоднага дзеянні ўжо мінула, а само дзеянне так і засталося ў планах. Тут мы можам шкадаваць, абурацца, жадаць … але без толку, бо ўсе ўжо адбылося.

Why should I go there? — З якой нагоды мне туды ісці?

The teacher advised that the girl should be sent to a musical school. — Настаўнік параіў, каб дзяўчынку адправілі ў музычную школу.

It’s a pity you should have fallen ill. — Шкада, што ты захварэла.

If we had had to choose we should have come to another country. — Калі б нам давялося выбіраць, мы б адправіліся ў іншую краіну.

Звычайна формы Subjunctive I ўжываюцца ў даданых сказах, а формы Subjunctive II — у галоўных прапановах ў складзе складаназалежных, альбо ў простых прапановах. Але гэта не аксіёма, ёсць свае выключэнні і нюансы. Пра тое, «як» і «дзе» ўжываецца ўмоўны лад у англійскай мове, вы можаце прачытаць у артыкуле «Ужыванне ўмоўнага ладу ў англійскай мове». А пасля гэтага абавязкова прайдзіце тэст «Тэст на ўмоўны лад у англійскай мове».

 

  4455

Граматыка

be.enlizza.com

Кебіч-Лукашэнка: умоўны лад гісторыі

Апошні матыў асабліва актуальны адносна беларускай палітыкі, бо, як трапна сказаў некалі адзін дасьціпнік, “у ёй нічога не памірае, бо і не жыве”.

Мой паважаны калега Віталь Цыганкоў, прачытаўшы кнігу ўспамінаў Вячаслава Кебіча, зрабіў выснову, што калі б у 1994 годзе гістарычная карта лягла інакш, калі б на чале дзяржавы апынуўся Вячаслаў Кебіч, то да 2008 году Беларусь прыйшла б прыкладна ў такім самым стане, у якім прыйшла пры тым выбары, які 14 гадоў таму быў зроблены насамрэч. www.svaboda.org/content/Article/991871.html

Дазволю сабе не пагадзіцца з высновай Віталя, тым больш, што ягоныя ўласныя развагі даюць аргумэнты для такой нязгоды.

Звычайна аналіз аўтарытарных і дыктатарскіх рэжымаў грунтуецца на досьведзе знаходжаньня на адным канцы дубіны ўлады – на тым, якім гэтая дубіна б'е. Развагі рэдка засяроджваюцца на праблемах, што існуюць на другім канцы дубіны, на тым, якая рука патрэбная для таго, каб такую дубіну трымаць і каб ёй біць так, як б'е дыктатура.

“Ага, бедненькі дыктатар, пакутнічак наш, як ручку стамляе”, – зыранізуе чытач.

Іронія дарэчная, але праблемы не здымае. Ва ўспамінах нейкага савецкага маршала прыводзіцца эпізод, як ён наведваў Сталіна ў Крамлі. Ідуць па крамлёўскім дыване, на кожным рагу ахова з карабінамі навыцяжку. Маршал кажа: “Як у вас тут спакойна”. “Спакойна, – адказвае Сталін, – ідзеш вось і думаеш, хто зь іх табе ў патыліцу стрэліць”.

Вашы нэрвы, паважаны чытач, вытрымалі б такое няспыннае напружаньне? А без такога ўспрыманьня сьвету ніякі дыктатар з вас не атрымаецца.

Ды што ўспаміны пра Сталіна, паглядзім хаця б на цяперашняе месца Беларусі ў сьвеце. З усёмагутным Захадам – сапраўдная “халодная вайна”, якая і аб’ектыўна стварае процьму нязручнасьцяў і небясьпек, а да таго ж абцяжараная і суб’ектыўным страхам, як бы камусьці не прыйшла ў галаву ідэя паспрабаваць зрэалізаваць у Беларусі ірацкі сцэнар. На Ўсходзе – няспынная “руская рулетка”, дзе ў суперніка на руках амаль усе казыры, дзе патрабуецца штодзённае напружаньне ўсіх здольнасьцяў, каб імгненна не прайграць усяго. Які псыхічны тып патрэбны, каб гадамі гуляць у такую гульню?

Гэта не апалёгія цяперашняга правадыра, а канстатацыя таго, што дубіна дыктатуры ня кожнаму па руцэ. Віталь Цыганкоў робіць выснову, што і пры Кебічу ўсё было б прыкладна, як цяпер, бо і дагэтуль былы прэм'ер паводле сваёй сьвядомасьці застаўся цалкам савецкім чалавекам. Ну і што? Хіба Леанід Кучма пазбавіўся сваёй савецкай мэнтальнасьці, хіба малдоўскі камуніст Варонін, які дагэтуль носіць кветкі да помніка Леніну, ператварыўся ў Ангелу Мэркель? Ды не, абодва яны засталіся такімі самымі, якім застаўся Вячаслаў Кебіч, проста становішча ў іх крыху іншае, таму і словы гавораць крыху іншыя.

Кажучы пра савецкасьць Кебіча і іншых постсавецкіх правадыроў ягонага тыпу, варта ўдакладніць, якая савецкасьць менавіта. Не савецкасьць сталінскіх часоў зь яе сьвятой верай і гатовасьцю забіваць і паміраць, а савецкасьць брэжнеўская, грунтаваная на “хартыі вольнасьцяў” намэнклятуры, чым насамрэч быў ХХ зьезд, савецкасьць той самай “карупцыі, якая перарастае ў лібэралізм”, словам, савецкасьць часоў схілу савецкай сыстэмы.

Кебіч у сваіх успамінах увесь час бэсьціць апазыцыю, але на пачатку 1990-х менавіта ён шмат у якіх пытаньнях ішоў з той самай апазыцыяй на кампрамісы, яму і ў галаву не прыходзіла паспрабаваць проста яе зьнішчыць.

Як не прыйшло б у галаву называць нейкія дзеяньні Крамля “тэрарызмам на найвышэйшым узроўні” і тым больш – барані Бог – перакрываць сьвяшчэнны расейскі нафтаправод: ды як жа гэта можна, ды сама ж Масква, ды хто мы, а хто яны… Але менавіта з намэнклятурнай веры ва ўсёмагутнасьць Масквы і вынікала тады, на пачатку 1990-х, і спантаннае, але даволі інтэнсіўнае разьвіцьцё адносінаў з Захадам. Не з адчуваньня нейкай духоўнай ці якой іншай блізкасьці да яго, а з таго, што, па-першае, хто яны, а хто мы, як жа ваяваць з усім сьветам, прайграем жа, а па-другое, трэба ж неяк кампэнсаваць непераможную моц усходніх братоў.

Тое самае і ва ўнутранай палітыцы: ну брыдкая апазыцыя, ну гадасьць суцэльная гэтыя газэты, але як так – узяць і проста зьнішчыць, ну нельга так, ня робіцца так, а што ж з гэтага будзе, а шуму будзе, а калі нешта горшае будзе? Ды нічога ня будзе, калі мець сьмеласьць адабраць у грамадзтва свабоду.

З вуснаў былога прэм'ера немагчыма было б пачуць расповед пра сямейныя абставіны ягонага самага зацятага апанэнта і ягонай паміраючай жонкі, кшталту таго, што прагучаў нядаўна з вуснаў дзейнага кіраўніка дзяржавы. І справа тут ня толькі ў розным выхаваньні, хаця і не бяз гэтага, але і ў групавой этыцы: намэнклятурныя таварышы старога гатунку маглі апэраваць такімі аргумэнтамі ў нейкай закрытай апаратнай інтрызе, але каб вось так, публічна, на ўсю краіну – ну няможна, ну не прынята так. Было.

Цяперашняя Беларусь шмат каго раздражняе сваей дэманстратыўнай савецкай эстэтыкай, і сам яе правадыр фармулюе сваё крэда ў савецкіх тэрмінах (бо іншых ня ведае). Аднак прырода ягонай улады зусім не савецкая – гэта пэрсаналісцкая ўлада ўзору лацінаамэрыканскіх дыктатураў ці аўтарытарных эўрапейскіх рэжымаў міжваеннага пэрыяду. Кебіч быў і застаецца тыповым узорам позьнесавецкай сьвядомасьці. Аднак менавіта таму, калі б у 1994 годзе перамог ён, Беларусь усё далей “сплывала” б ад савецкасьці, прыкладна як гэта адбывалася ў кучмаўскай Украіне. Таксама не Швайцарыя, але і не лукашэнкаўская Беларусь. І адбывалася б гэта не дзякуючы Кебічу, а таму што ён ня змог бы, а потым ужо і не хацеў бы спыніць гэта.

У фантастычнай эпапэі Айзэка Азімава "Foundation" геній-гісторык прыдумаў спосаб прадказваць будучыню. І стагодзьдзямі падзеі разьвіваюцца паводле прадказанага сцэнару. Але раптам зьявіўся чалавек з унікальнымі здольнасьцямі па мянушцы Мул, які зламаў трэнд, вызначаную і прадказаную тэндэнцыю – стаў дыктатарам, распачаў войны, што ніякімі схемамі не было прадугледжана. Потым, так бы мовіць, “гаспадары дыскурсу” цаной велізарных высілкаў здолелі яго ўтаймаваць і разьвіцьцё неяк выграбла на трэнд.

Хаця, у адрозьненьне ад героя Азімава, у Лукашэнкі ў сэнсе сэксуальных здольнасьцяў, здаецца, усё больш чым у парадку, ён – вось такі Мул беларускай найноўшай гісторыі, той, хто зламаў трэнд, які б увасабляла кіраваньне Кебіча. Зламаў, зразумела, ня цалкам, скажам, незалежнай Беларусь засталася б і ў выпадку разьвіцьця паводле трэнду: Кебіч ня здаў бы яе са страху, Лукашэнка не здае з-за адсутнасьці страху.

Так што калі павернутае ў мінулае “што было б, калі б” разгарнуць наперад, у будучыню, то можна меркаваць, што хто б ні стаў на чале Беларусі пасьля Лукашэнкі – хоць ягоны сын, хоць Шэйман, хоць Сідорскі, хоць хто іншы, – ён ня будзе Мулам, ня будзе мець рукі, здольнай цьвёрда трымаць дубіну дыктатуры, ня будзе мець нэрваў, здольных вытрымаць нагрузку пастаяннага чаканьня стрэлу ў патыліцу ад сваіх. Проста паводле тэорыі імавернасьці. А будзе ён плюс-мінус… Кебічам. І пойдзе ўсё не сказаць каб добра, Швайцарыяй у любым выпадку станем ня хутка, але пойдзе паводле трэнду.

Дэмакратыя – ня столькі самы лепшы спосаб кіраваньня (паводле Чэрчыля самы горшы, але іншыя яшчэ горшыя). Гэта яшчэ і самы бясьпечны спосаб кіраваньня. І для тых, кім кіруюць, і для таго, хто кіруе. А людзі, у якіх прага ўлады мацнейшая за інстынкт самазахаваньня, нараджаюцца, на шчасьце, нячаста.

www.svaboda.org

Ці можа гісторыя мець умоўны лад?

Гутарка з Валянцінам Грыцкевічам. Аўтар і вядучы Сяргей Абламейка Што было б, калі б, скажам, Полацкая дзяржава ня страціла вусьце Дзьвіны з горадам Рыгай? Альбо што было б, калі б Вільня сёньня заставалася сталіцаю Беларусі? Якая была б сёньня Беларусь, калі б Беларуская Народная Рэспубліка выстаяла? Што было б з намі, каб напачатку стагодзьдзя ў асяродку нацыянальных дзеячоў перамагла не "кірыліца", а "лацінка"? Колькі б нас было сёньня - 40 ці 50 мільёнаў - каб нам не забралі Беласточчыну, Віленшчыну, Дзьвіншчыну, Смаленшчыну й Браншчыну з кавалкам Чарнігаўшчыны? Альбо наадварот, каб Беларусь засталася ў межах шасьці паветаў Менскае губэрні, як гэта было ў 1921 годзе? Урэшце, што было б, калі б не былі разбураныя нашыя гарады, альбо, напрыклад, не адбыліся паўстаньні ХІХ стагодзьдзя? Горш ці лепш? Можа ня трэба было часам гераічна бараніць свае гарады й замкі - цалейшыя былі б? А можа калябаранцтва, ў некаторых выпадках - разумная пазыцыя?.. Адкуль, уласна кажучы, узялося сьцьверджаньне, што гісторыя ня мае ўмоўнага ладу? Чаму ня мае? Хіба не натуральна для таго, хто асэнсоўвае сваю ці нацыянальную мінуласьць, задацца пытаньнем: што было б, калі б нейкая падзея не адбылася? Ці наадварот, каб нешта, чаго нашыя продкі прагнулі, але так і не дамагліся - здзейсьнілася б? Здаецца, што такія прыпушчэньні ёсьць складоваю часткаю натуральнага й здаровага аналізу мінулага. І ўвогуле, ХТО сказаў, што гісторыя ня мае ўмоўнага ладу? Ці не здаецца Вам, што ў беларускім выпадку гэтае, мякка кажучы, неадназначнае сьцьверджаньне ідзе з усходу, а менавіта, з-за Смаленску, з Расеі? Бо менавіта расейцам ды іх імпэрскай думцы было выгадна прышчапіць беларусам ідэю пра незваротнасьць, пра фатальнасьць гісторыі. Вось, маўляў, трапілі вы ў Расею, так і думайце. Іншага і быць не магло. А тое, што магчыма было і ня трапіць у Расею і нармальна жыць, гэта не для вас, "братья - западные русы". Здаецца таксама, што ў самой Расеі думка пра фатальнасьць гісторыі мае дзьве крыніцы: імпэрскія патрэбы, па-першае, і праваслаўны мэнталітэт, па-другое. Вядома бо, што праваслаўныя нашмат большыя фаталісты, чым пратэстанты й католікі. Гэткая асаблівасьць вынікае з самой дагматыкі розных плыняў хрысьціянства. Католікі й пратэстанты большую ўвагу зьвяртаюць на свабоду асобы і свабоду выбару. Праваслаўныя ж любяць гаварыць пра Боскую наканаванасьць, пра Боскі плян. Гэткае разыходжаньне паходзіць з I-га тысячагодзьдзя. Калі на хрысьціянскім Усходзе складалася патрыстыка, вядучай філязофскай плыньню быў містыцызм Плятона. А калі пазьней пачалі пісаць свае творы айцы Заходняй Царквы (зь якой пазьней і вылучылася пратэстанцтва), дык тады ўжо ў Эўропе быў модны рацыяналізм Арыстотэля. Ну а зараз, так бы мовіць, бліжэй да Беларусі. Беларускі народ, на вялікі свой смутак, я лічу народам-няўдачнікам, а Беларусь - краінай-няўдачніцай. Наш народ не патрапіў вытварыць сваю монадзяржаву і монанацыю 100 ці 200 год таму. Вядома, было Вялікае Княства Літоўскае, але яно не было монанацыянальным, а пасьля ягоныя асьвечаныя пласты самі падпісалі сабе й дзяржаве вырок у форме Люблінскай Вуніі. Можна шмат прыводзіць і контраргумэнтаў да такое высновы, можна казаць пра драпежных суседзяў і геаграфічны дэтэрмінізм, але я ўсё ж стаю на сваім: мы - няўдачнікі. Нават украінцы шчасьлівейшыя за нас. А што сабою ўяўляе шлях няўдачніка як не чараду нявыкарыстаных альбо напалову выкарыстаных магчымасьцяў? Аб тым, што гэтыя магчымасьці былі, сьведчыць сёньня само йснаваньне няўдачніка. Ён усё яшчэ трывае і па-ранейшаму траціць дараваныя Богам і лёсам магчымасьці. Дык чаму не нагадаць яму пра гэтыя страчаныя магчымасьці на ўсім прасьцягу ягонага гістарычнага быцьця? Чаму не пастарацца намаляваць нашым зьнявераным і паніклым людзям, нават тым, якія ўжо й думаць пра Беларусь забыліся, прыгожую і ўнушальную карціну ўмоўна скарыстаных гістарычных шанцаў? Чаму, урэшце, нам не паказаць самім сабе, што ня ўсё, што мы лічым у сваім мінулым добрым - было добрае, калі на яго паглядзець з сёньняшняга пункту гледжаньня? Вось гэтак і нарадзілася ідэя пагаварыць з рознымі знаўцамі гісторыі пра "беларускія раздарожжы". Некалі стоячы на іх, мы, ці то самі, ці то пад націскам абставінаў і суседзяў, выбралі вядомыя сёньня дарогі. А што было б, калі б мы ў той ці іншы момант пайшлі іншым гасьцінцам? Можа хоць развагі пра гэта зварухнуць у зьнявераных беларускіх душах патрэбу нацыянальнага? Такіх пытаньняў можа набрацца шмат. Нехта можа назваць гэта спэкуляцыяй, але я назаву іх натуральнай патрэбай разабрацца са сваёй мінуўшчынай, разабрацца са сваімі памылкамі... І тут было б цікава пачуць думку чалавека, які прафэсійна займаецца гістарычнай мэтадалёгіяй. Я пазваніў у Санкт-Пецярбург вядомаму беларускаму гісторыку й пісьменьніку, сябру беларускага ПЭН-цэнтру Валянціну Грыцкевічу. Цікава было даведацца, дасьць ён сваё дабро на пачатак такое гаворкі ці не? ххх С.А.: Першае пытаньне да Вас, Валянцін Пятровіч, як да спэцыяліста ў гістарычнай мэтадалёгіі. Усім, бадай што, сёньня ведамы выраз, што гісторыя ня мае ўмоўнага ладу. Адкуль, на Вашую думку, паходзіць такі падыход да гісторыі? В.Г.: Мне здаецца ад таго, што, па сутнасьці, гісторыя вывучае толькі, як кажуць французы, "le fait accompli", гэта значыць тыя факты, якія ўжо адбыліся. І таму ўсё іншае, апрача таго што адбылося ў часе й прасторы, ня можа вывучацца гісторыкам, але можа вывучацца кімсьці іншым, сацыёлягам, напрыклад, футуролягам, ці псыхолягам. Справа ў тым, што пытаньне аб варыянтнасьці гісторыі ня новае, і яно шчыльна зьвязанае з тым, што амаль з клясычных часоў, з эпохі Старажытнае Грэцыі, у гісторыкаў і філёзафаў існуюць погляды на пэўную накіраванасьць гісторыі. Пачынаючы з Плятона. Але каб не паглыбляцца ў такую часавую далеч, скажу толькі, што пытаньне аб варыянтнасьці гісторыі ў новыя часы разглядалася гісторыкамі-асьветнікамі, Кандарсэ ў прыватнасьці, і асабліва гісторыкамі-пазытывістамі, такімі як Агюст Дэпконт, Гербэрт Спэнсэр і некаторымі іншымі. Ну а пазьней яно вывучалася, зразумела, як марксыстамі ў ХХ стагодзьдзі, гэтак і прадстаўнікамі іншых плыняў у гісторыі і філязофіі гісторыі. Мой асабісты пункт гледжаньня - гісторык-навуковец разглядаць варыянтнасьць гісторыі можа толькі ў тым выпадку, калі ён разглядае толькі тое, што адбылося. Я паўтараюся. Але разгляд магчымых варыянтаў адбыцьця гістарычных фактаў, працэсаў і зьяваў - зусім натуральная справа для гістарычнае публіцыстыкі. А мы з Вамі, здаецца, займаемся менавіта гэтым, і пэўныя прагнастычныя высновы з таго, што мы ведаем пра гісторыю, на маю думку, магчымыя. Але ізноў жа, ня ў сэнсе гістарычнае навукі, але хутчэй у сэнсе гістарычнай публіцыстыкі, якая мае поўнае права разглядаць гэтае пытаньне. С.А.: Наколькі я зразумеў, значыць менавіта гісторыкі-пазытывісты могуць цалкам падпісацца пад выразам, што гісторыя ня мае ўмоўнага ладу? В.Г.: О-о.. каб толькі пазытывісты... І марксысты, і шмат хто яшчэ можа падпісацца пад гэтым сьцьверджаньнем. Усе тыя, хто зьяўляецца нашчадкамі, па сутнасьці, асьветніцкіх поглядаў на гісторыю як на безупынны рух ад ніжэйшых ступеняў разьвіцьця да вышэйшых. Я б сказаў так - ці на рэвалюцыю ці на эвалюцыю чалавецтва. С.А.: Мне здаецца, што для Беларусі ў яе сёньняшнім стане мае сэнс гаворка ня толькі аб тым, што зь ёй некалі адбылося, але і аб тым, што зь ёй не адбылося. Гаворка аб страчаных магчымасьцях краіны й народу. Вось, напрыклад, Валянцін Пятровіч, што было б, калі б Полацкае Княства ня страціла вусьце Дзьвіны з горадам Рыгай, які заснавалі палачане, альбо што было б, каб Беларусь ня страціла Вільню? Я ўжо не кажу пра магчымы наш лёс, каб Беларуская Народная Рэспубліка (БНР) утрымалася. Мне здаецца, што беларусы сёньня маюць патрэбу і маральнае права на такую гаворку. Што Вы думаеце на гэты конт? В.Г.: Цалкам справядліва. Абавязкова трэба перагледзець страчаныя магчымасьці. І ў гэтым сэнсе размова павінна йсьці і пра Полацкую Дзяржаву, і пра Рэч Паспалітую, і пра Беларусь у складзе Расейскае Імпэрыі, і пра тое, як хутка й нечакана адрадзіўся беларускі нацыянальны рух напачатку ХХ стагодзьдзя і даў такія бліскучыя вынікі як Беларуская Народная Рэспубліка, што прымусіла бальшавікоў згадзіцца з часткай камуністаў нацыянальных поглядаў і стварыць БССР. І гаварыць пра гэта трэба з аглядкаю на сучасныя падзеі, асабліва падзеі 90-х гадоў нашага стагодзьдзя. С.А.: Мне здаецца, што такая гаворка мела б сэнс для будучага Беларусі, для ейнае будучае геапалітыкі, для геастратэгіі, так бы мовіць. Напрыклад, вельмі значныя і ўплывовыя колы магнатэрыі й шляхты Вялікага Княства Літоўскага ў завірусе ХVІІІ стагодзьдзя, у тым ліку рэшта праваслаўных і кальвіністы, арыентаваліся на Расею. Але апошнія два стагодзьдзі ці не паказалі нам яскрава і, я б сказаў, вусьцішна, што арыентацыя на Расею - згубная?.. В.Г.: Зразумела, што ў ХVІІІ стагодзьдзі гэтыя людзі не маглі прадбачыць, што адбудзецца. У рэшце рэшт, гэта рабілі ня толькі беларускія магнаты, але й польскія, якія згубілі ўсю Польшчу, кінуўшыся ў абдымкі Расеі. Здаецца, гэта вельмі добры ўрок. С.А.: Галоўнае, што я сёньня хацеў пачуць ад Вас як ад прафэсійнага мэтадоляга гісторыі, гэта прынцыповую згоду на магчымасьць такога падыходу ў беларускіх умовах. Улічваючы наш выключна нешчасьлівы, няўдалы лёс у апошнія стагодзьдзі, мы, канешне, павінны крытычна пераацаніць страчаныя магчымасьці. В.Г.: Даўно насьпеў на гэта час. І Вы вельмі добра зрабілі, што ўзьнялі гэтае пытаньне. Яно ўжо даўно чакала публічнасьці. ххх Доктар Грыцкевіч лічыць такую гаворку дарэчнай і нават карыснай. Што ж датычыцца славутага "гісторыя ня мае ўмоўнага ладу", дык тут я хацеў бы сказаць вось што. Здаецца, што ў пазытывістаў і марксыстаў падыход да гэтага прынцыпу генэтычна розны. Пазытывістаў цікавіла найперш гістарычная праўда як такая, і дзеля гэтага яны ня толькі адкідалі развагі пра магчымую варыянтнасьць гісторыі, але не віталі нават і інтэрпрэтацыю фактаў. Тыповае дасьледаваньне пазытывіста - досыць сухое апісаньне й выклад фактаў. Марксыстаў жа ў прынцыпе "гісторыя ня мае ўмоўнага ладу" прывабіла, найперш, незваротнасьць гістарычных падзеяў, іх фатальнасьць. Сёньня агульнавядома, што ў СССР марксызм вельмі хутка зьліўся з расейскім імпэрыялізмам. Зразумела, што інакш і быць не магло, бо ленінскі варыянт марксызму паўстаў і расквітнеў менавіта на расейскай глебе, дзе не апошнюю ролю адыгрываў і праваслаўны фаталізм. Партыйным гісторыкам патрэбны быў прынцып для абгрунтаваньня зьнешняга экспансіянізму і супакаеньня дапытлівых галоваў на захопленых раней тэрыторыях. Яго пазычылі ў пазытывістаў і абсалютызавалі. А ўвогуле, хто ж супраць пазытывісцкага прынцыпу. Гісторыя сапраўды адбываецца адзін раз. Але ніхто не забароніць ставіць пытаньні і шукаць на іх адказы, каб ацаніць і асэнсаваць свой шлях, а, магчыма, і каб не нарабіць памылак у будучым. А зараз апошняе, аб чым сёньня я хацеў сказаць. Думаю, што гаворачы аб тым, што магло б быць, але не адбылося, аўтары міжволі выявяць і выкажуць нейкія нацыянальныя мары, нешта накшталт калектыўных нацыянальных фантазіяў, а ўсе мы разам пранікнем у сфэру бесьсьвядомага, альбо, лепш сказаць, у бесьсьвядомую сфэру калектыўнага нацыянальнага розуму. Сяргей Абламейка, Прага

www.svaboda.org

shpory_po_bel_yazu

Займеннік — гэта такая часціна мовы, якая не развіла сістэмы словаўтварэння. Асноўная сінтаксічная роля займеннікаў — выступаць у сказе дзейнікам, азначэннем, дапаўненнем.

Разрады займеннікаў.

Паводле лексічнага значэння займеннікі падзяляюцца разрады: асабовыя: я, мы, ты, вы, ён, лна, яно, яны; зваротныя: сябе; прыналежныя: мой, наш, твой, ваш, свой; указальныя: гэты, той, такі, гэтакі, столькі, гэтулькі; азначальныя: сам, сами, увесь (уся, усе, усе), усякі, кожны, іншы; пытальныя: хто?, што?, які?, каторы?, чый?, колькі?; адносныя: хто, што, які, каторы, чый, колькі; адмоўныя: ніхто, нішто, нічый, ніякі; няпэўныя: нехта, нешта, некаторы, нейкі, нечы (нейчы), хтосьці, штосьці, якісьці, чыйсьці, хто-небудзь, што-небудзь, які-небудзь, чый-небудзь, абы-што, абы-хто, абы-які, абы-чый, некалькі.

Н. я ты м-ы в-ы

Р. мян-е цяб-е н-ас вас

Д. мн-е таб-е н-ам в-ам

В. мян-е цяб-е н-ас в-ас

Т. мн-ой(-ою) таб-ой(-ою) н-амі в-амі

М. (пры) мн-е таб-е н-ас в-ас

Н. — В. сяб-е

Р. сяб-е Т. саб-ой(-ою)

Д. саб-е М. (пры) сабе

Н. хт-о шт-о

Р. к-аго ч-аго

Д. к-аму чаму

В. к-аго шт-о

Т. к-ім ч-ым

М. (пры) к-ім ч-ым

Н. наш наш-а наш-а наш-ы

Р. наш-ага наш-ай(-ае) наш-ых

Д. наш-аму наш-ай наш-ым

В.як Н.або Р. наш-а наш-у як Н. або Р.

Т. наш-ым наш-ай(-аю) наш-ымі

М. (пры) наш-ым наш-ай наш-ых

Пераход дзеепрыметнікаў у іншыя часціны

Дзеепрыметнікі могуць страчваць дзеяслоўныя адзнакі (трыванне, стан, час) і набываць якаснае значэнне. У такім выпадку яны абазначаюць сталую прымету і пераходзяць у прыметнікі.

У сучаснай беларускай літаратурнай мове дзеепрыметнікі цяперашняга часу з суфіксамі -уч-(-юч-), -ач-(-яч-), -ем-, -ім- у пераважнай большасці перайшлі ў прыметнікі, а таксама дзеепрыметнікі прошлага часу залежнага стану, утвораныя ад дзеясловаў незакончанага трывання.

З'ява ад'ектывацыі назіраецца і ў дзеепрыметнікаў прошлага часу з суфіксамі -л-, -н-, -eн-, -aн-, -т-: спелыя яблыкі, рослы хлопец. Такія прыметнікі захоўваюць суадноснасць з дзеепрыметнікамі. Некаторыя дзеепрыметнікі залежнага стану прошлага часу з суфіксам -ан-, перайшоўшы ў прыметнікі, мяняюць месца націску.

Пераход займеннікаў у іншыя часціны мовы.

Некаторыя словы іншых часцін мовы, страчваючы сваё асноўнае значэнне, могуць пераходзіць у займеннікі. У такім выпадку яны ў той ці іншай ступені набываюць значэнне займенніка і выконваюць у сказе яго ролю. Найбольш часта ў ролі займенніка ўжываецца колькасны лічэбнік адзін (адна, адно, адны), парадкавы другі (другая, другое, другія) і інш.:

Больш часта займеннікі пераходзяць у іншыя часціны мовы. У такім выпадку яны страчваюць свае асноўнае значэнне, набываюць значэнне іншай часціны мовы і выконваюць яе ролю ў сказе.

Азначальныя займеннікі усе, усе, усякі, кожны, іншы, сам, ужытыя без назоўніка, набываюць прадметнае значэнне і субстантывіруюцца. Прыналежныя займеннікі наш, свой, твой, мой так­сама могуць набываць значэнне прадметнасці, пераходзіць у разрад назоўнікаў і выконваць у сказе іх сінтаксічную функцыю. Займеннікі пераходзяць у часціцы. Указальны займеннік гэта таксама можа набываць значэнне часціцы.

У якасці ўзмацняльнай часціцы можа выступаць слова усе: Кабан рые павольна і заложна, усе болей і болей …. Калі слова усе ўжываецца пры дзеяслове-выказніку, тады ў ім сумяшчаецца значэнне прыслоўя часу і часціцы: ..юхадзіў па зямлі ды ўсё граў на скрыпцы.

Займеннікі які (якая, якое, якія), колькі часта страчваюць свае асноўнае значэнне і ўжываюцца ў ролі клічнай часціцы: Які прастор! Словы штосьці (штось), нешта таксама могуць страчваць займеннікавае значэнне і выступаць у сказе як часціцы, але з адценнем прыслоўнага значэння.

Займеннік што ў форме назоўнага, роднага (чаго) і давальнага (чаму) склонаў можа пераходзіць у прыслоўе пры выражэнні пытання: Што ты, путча, шуміш нада мною? Спалучэнне займенніка што з прыназоўнікам за выступае як клічна-пытальная часціца: Што за ліха!

Дзеяслоў як часціна мовы

Дзеяслоў - часціна мовы, якая абазначае дзеянне ці стан прадмета як працэс і выражае яго ў граматычных катэгорыях трывання, стану, асобы, ла­ду, часу.

Дзеясловы могуць абазначаць канкрэтнае дзеянне: малаціць, жаць, ткацъ, чытаць, пісаць, касіць; рух, перамяшчэнне ў прасторы: ісці, бегчы, ехацъ, ляцецъ, імчацца; мову і думку: гаворыць, разумець, разважаць; успрыняцце: бачыць, слухаць, адчуваць; адносіны асобы да каго-небудзь: любіць, кахаць; стан: спаць, драмаць, маўчаць; змену прыметы ці стану: разумнець, цяплець, старэць, спялецъ.

Дзеяслоў мае граматычныя катэгорыі стану, трывання, ладу, часу, асобы, ліку, роду. Ён мае таксама складаную сістэму формаў, сярод іх выдзяляюцца інфінітыў (неазначальная форма дзеяслова), асабовыя формы (формы асобы, ліку, ладу, часy, роду), дзеёпрыметнік, дзеепрыслоўе.

Формы дзеяслова падзяляюцца на спрагальныя і неспрагальныя. Спрагальныя - асабовыя формы; змяняюцца па асобах, ліках, ладах, ча­сах. Неспрагальныя формы - інфінітыў, дзеепрыметнік, дзеепрыслоўе.

Інфінітыў і дзеепрыслоўе — нязменныя фор­мы дзеяслова, астатнія — зменныя. Сінтаксічная роля дзеяслоўных формаў неаднолькавая. Асабовыя (спрагальныя) формы ў сказе заўсёды выказнікі, інфінітыў можа быдь любым членам ска­за, дзеепрыметнікі часцей выступаюць у ска­зе азначэннямі, дзеепрыслоўі ў сказе звычайна з'яўляюцца акалічнасцямі.

Агульная характэрная сінтаксічная прымета ўсіх дзеяслоўных формаў — здольнасць кіраваць скланяльнымі часцінамі мовы, якія выступаюць у ролі дапаўнення ці акалічнасці.

Інфінітыў

Інфінітыў — нязменная форма дзеяслова, якая абазначае дзеянне ці стан, не звязаныя з асобай і часам.

Інфінітыў традыцыйна разглядаецца як зыходная, пачатковая форма дзеяслова. Семантычна ён аналагічны назоўнаму склону назоўніка са значэннем дзеян­ня (параўн.: даглядаць — догляд).

Інфінітыў мае граматычныя катэгоры трывання: пісаць — спісаць, стану: абмяркоўваць - абмяркоўвацца. Ён можа быць пераходным ці непераходным: будаваць (школу), незваротным ці зваротным: мыць — мыцца, сустракаць — сустракацца.

У беларускай мове інфінітыў мае суфіксы -ць, -ці, -чы. Суфікс -ць далучаецца да асновы, якая канчаецца на галосны гук: жаць, грэць, абараняцъ, ехаць, хадзіць, плаваць.

Суфікс -ці ўжываецца ў дзеясловах, аснова якіх канчаецца зычным гукам: лезці, паўзці, скрэбці, сесці, цвісці, плесці, прасці, месці.

Суфікс –чы маюць дзеясловы с асновай на заднеязычны г: бегчы, легчы. Інфінітыў можа ўжывацца ў ролі любога члена сказа.

Асновы дзеяслова

Дзеяслоўныя формы ўтвараюцца пры дапамозе формаўтваральных суфіксаў і канчаткаў, якія далучаюцца да асновы. Звычайна выдзяляюць дзве ўтваральныя асновы – шнфінітыва і цяперашняга часу.

Аснова інфінітыва вызначаецца шляхам аддзялення суфіксаў -ць, -ці, -чы: спява-цъ, вез-ці, бег-чы. Яна супадае з асновай прошлага часу дзеяслова, якая вызначаецца аддзяленнем суфікса прошлага часу:збіра-ць — збіра-ў, працава-цъ — працава-ў. Аднак у асобных дзеясловах асновы інфінітыва і прошлага часу адрозніваюцца. Такія дзеясловы маюць тры асновы: інфінітыва, цяперашняга(будучага простата) часу і прошлага часу: вес-ці — вяд-уцъ — вёў.

Ад асновы інфінітыва ўтвараюцца формы прошлага часу, умоўнага ладу, дзеепрыметнікі прошлага часу, дзеепрыслоўі закончанага трывання: памы-ць — памы-у, памы-у бы, памы-т-ы, памы-ўшы.

Аснова цяперашняга часу вы­значаецца шляхам аддзялення канчаткаў 3-й асобы множнага ліку ў форме цяперашняга (ці будучага простага) часу: піш-уць, няс-уць, ву-ч-аць. Калі ў дзеяслове цяперашняга часу перад канчаткам ёсць галосны, то аснова цяперашняга часу заканчваецца на j, які на пісьме не мае спецыяльнага графічнага абазначэння: мыюць — мыj -уцъ.

Асновы інфінітыва і цяперашняга часу могуць супадаць (бераг-чы і бераг-уцъ, вез-ці і вяз-уць) і не супадаць (ляце-цъ і ляц’-аць, хадзі-ць і ходз'-ацъ).

У зваротных дзеясловах постфікс -ся ўваходзіць у склад асновы слова (перарывістая аснова): купацца — аснова інфінітыва купа-...-ца, берагчыся — аснова інфінітыва бераг-...-ся, аснова цяперашняга часу бераг-…-ца.

Катэгорыя стану дзеяслова

Катэгорыя стану адносіны паміж суб’ектам, дзеяннем і аб’етам, выражаючы гэта ў формах дзеяслова і ў сінтаксічнай канструкцыі.

Незалежны стан паказвае, щто дзеянне ўтварае суб’ект, які у сказе з'яўляецца дзейнікам: Студэнты вучацца. Канструкцыі з дзеясловамі незалежнага стану называюць актыўнымі.

Залежны стан паказвае дзеянне як пасіўнае (залежнае ад іншай асобы, прадмета) у адносінах да аб’екта, які ў сказе з'яўляецца дзейнікам, а суб'ект выступае дапаўненнем у Тв. склоне. Дзеясловы залежнага стану ўтвараюцца ад пераходных дзеясловаў пры дапамозе постфікса -ся: Рукапіс дапрацоўваецца аўтарам. Такія канструкцыі называюсь пасіўнымі.

Катэгорыя стану дзеясловаў цесна звязана з катэгорыяй трывання: ад пераходных дзеясловаў незакончанага трывання ўтвараюцца пераважна дзеясловы залежнага стану.

Катэгорыя зваротнасці-незваротнасці дзеясловаў.

Зваротныя дзеясловы - гэта дзеясловы з постфіксам -ся(-ца, -цца). Дзеясловы без гэтага постфікса - незваротныя.

Асноўная граматычная функцыя -ся - фармальна выражаць агульнае значэнне непераходнасці. Таму ўсе зваротныя дзеясловы непераходныя.

Постфікс -ся мае словаўтваральнае і формаўтваральнае значэнні. Напрыклад, у словазлучэннях сябры сустрэліся, вучні хвалююцца, -ся ў зваротных дзеясловах з'яўляецца словаўтваральным, таму што гэтыя дзеясловы з'яўляюцца асобнымі словамі ў адносінах да адпаведных незваротных. Такія дзеясловы, як красціся, валачыся, зусім разышліся значэннем з адпаведнымі незваротнымі. Постфікс –ся мае формаўтваральнае значэнне ў дзеясловах залежнага стану.

Зваротныя дзеясловы са словаўтваральным постфіксам -ся ўтвараюцца ад пераходных і непераходных дзеясловаў.

Дзеясловы ўласна-зваротнага значэння паказваюць, што аб’ектам дзеяння з’яўляецца сам суб’ект - утваральнік дзеяння (накіраваныя на знешнасць суб'екта: абувацца, апранацца).

Дзеясловы ўзаемна-зваротнага значэння абазначаюць дзеянне двух або некалькі суб’ектаў, кожны з якіх адначасова з'яуляецца і прамым аб'ектам таго самага дзеяння. вітаюцца - вітаюць адзін аднаго.

Дзеясловы агульна-зваротнага значэння называюць дзеянне, якое замыкаецца у самім суб’екце. весяліцца, дзівіцца, злавацца, вяртацца, імчацца, красціся, схіліцца.

Дзеясловы ўскосна-зваротнага значэн­ня абазначаюць дзёянне, якое суб'ект утварае на сваю карысць, для самога сябе: будавацца, запасацца, збі-рацца, складацца і пад.

Дзеясловы з якасна-зваротным значэннем паказваюць на ўласцівасць суб’екта ўтвараць пэўнае дзеянне актыўна: вожык колецца, бяроза гнецца.

Катэгорыя трывання дзеяслова

Трыванне дзеяслова — граматычная катэ­горыя, якая паказвае на адносіны дзеяння да яго мяжы, закончанасці. Катэгорыя трывання ахоплівае ўсе формы дзеяслова. Выдзяляюцца два трыванні: незакон-чанае і закончанае.

Дзеясловы незакончанага трывання аба­значаюць працягласць, развіццё, паўтаральнасць дзеянняў, не паказваючы на іх мяжу: плыцъ, спяваць, арацъ, будаваць, ісці, кавацъ, малаціць, пастуквацъ.

Дзеясловы закончанага трывання абазнача­юць дзеянні, якія паказваюць на іх мяжу, вынік, закончанасць: паплыць, заспяваць, узарацъ, пабудавацъ, прыйсці, выкаваць, змалаціць, стукнуць. Значэнне закончанасці дзеяння мае толькі форма закончанага трывання.

Дзеясловы незакончанага і закончанага трывання, лексічнае значэнне якіх супадае, утвараюць суадносную трывальную пару. Такія дзеясловы адрозніваюцца толькі граматычна.

У сучаснай беларускай мове ёсць дзеясловы, якія не утвараюць трывальных пар. Іх называюць няпарнымі. Не утвараюць формаў закончанага трывання дзея­словы, якія выступаюць звязкай пры выказніку: быць, з яўляцца, даводзіцца, лічыцца, значыць.

Некаторыя дзеясловы ў адной лексеме сумяшчаюць значэнні абодвух трыванняў, таму іх называюць двухтрывальнымі: адрасаваць, нейтралізаваць. Гэта пераважна дзеясловы з запазычанымі асновамі. Яны не маюць спецыяльных граматычных паказчыкаў.

Спосабы дзеяслоўнага дзеяння

Марфалагічныя сродкі — прыстаўкі і суфіксы — ча­сам не толькі змяняюць трыванне, але і надаюць асноўнаму лексічнаму значэнню дзеяслова дадатковае, якое можа паказваць на фазіснасць дзеяння, на інтэнсіўнасць, на кратнасць. Спосабы дзеяслоўнага дзеяння — гэта семантычныя групы дзеясловаў, якія выдзяляюцца на аснове змены значэння дзеяслова ў адносінах фазіснасці, інтэнсіўнасці, кратнасці.

Асноўныя семантычныя групы:

Дзеясловы са значэннем пачатку дзеяння ўтвараюцца пры дапамозе прыставак за-, па-, уз-: забегаць, зазваніць. Значная колькасць такіх дзеясловаў мае толькі адну форму – закончанага трывання.

Дзеясловы з абмежаваным у часе значэннем паказваюць, што дзеянне працякае ў пэўны прамежак часу. Яны маюць толькі форму закончанага трывання і ўтвараюцца пры дапамозе прыставак па-, npa-, пеpa-: праспаць, перазімаваць.

Дзеясловы з выніковым значэннем абазначаюць дасягненне выніку дзеяння: яны маюць форму закончанага трывання, утвараюцца ад дзеясловаў незакончанага трывання пры дапамозе приставак вы-, за-, з-, с-, па-, пад-, раз-, да-: абкруціць, адбяліць, адмыцъ, дачытаць.

Дзеясловы аднакратнага значэння называюць дзеянне, выкананае за адзін прыем, імгненна. Закончанае трыванне, утвараюцца пры дапамозе суфіксаў –ну-, -ану-, скокнуць, піснуць, пекануць.

Дзеясловы мнагакратнага значэння называюць дзеянне, якое паўтаралася ці будзе паўтарацца многа разоў. Пры дапамозе прыстаўкі папа-: папаездзіць, папашыць.

Катэгорыя ладу дзеясловаў.

Катэгорыя ладу абазначае адносіны дзеяслоўнага дзеяння да рэчаіснасці. Яна можа паказваць дзеянне як рэальнае ў цяперашнім, прошлым ці будучым часе або як нерэальнае — пажаданае, неабходнае, магчымае. У сучаснай беларускай мове выдзяляюцца тры ла­ды: абвесны, загадны і ўмоўны.

Абвесны лад выражае сцвярджэнне ці адмаўленне дзеяння, якое рэальна працякае ў цяперашнім, прошлым ці будучым часе. Ён мае формы часу і гэтым адрозніваецца ад астатніх ладоў. Абвеснаму ладу ўласцівы таксама формы асобы і ліку.

Загадны лад паказвае, што асоба пабуджае каго-небудзь выканаць дзеянне. Пабуджэнне можа абазначаць загад, патрабаванне, прапанову, заклік, пара­ду, просьбу і адносіцца не толькі да якой-небудзь асо­бы, але і да неадушаўлёных прадметаў, якія ўяўляюцца як адушаўлёныя. Загаднаму ладу ўласціва асобая інтанацыя і экспрэсіўнасць. Дзеясловы загаднага ладу звычайна ўжываюцца без асабовага займенніка. Загадны лад мае пяць формаў: 2-й і 3-й асобы адзіночнага ліку, 1-й, 2-й і 3-й асобы множнага ліку. Найбольш ужывальнымі з'яўляюцца фор­мы 2-й асобы адзіночнага і множнага ліку. Яны ўтвараюцца ад асновы цяперашняга часу і маюць разнавіднасці.

Умоўны лад абазначае дзеянне, якое ўяўляецца як пажаданае ці магчымае. Ажыццяўленне такога дзе­яння залежыць ад пэўных умоў.

Умоўны лад мае аналітычную форму, Ён выражаецца дзеясловам у форме прошлага часу і часціцай бы (б). Умоўны лад не мае фораў часу і асобы, ен мае формы трывання. Умоўны лад мае некалькі значэнняў: выражае магчымае дзеянне, ажыццяўленне якога залежыць ад іншага дзеяння ці абставін, выражае дзеянне са значэннем меркавання, перадае значэнне пажаданасці дзеяння.

Дзеясловы ўмоўнага ладу могуць ужывацца са зна­чэннем, блізкім да загаднага. У такім выпадку яны перадаюць просьбу, параду з адценнямі нерашучасці, далікатнасці, мяккасці або, з адценнем папроку, а таксама запрашэнне, прапанову выканаць дзеянне.

Катэгорыя часу дзеясловаў.

Катэгорыя часу выражае адносіны дзеяння да моманту гутаркі. Есць формы цяперашняга, прошлага і будучага часу. Час называецца абсалютным, калі ў якасці зыходнага пункту вызначэння часавага плана выступае момант гутаркі. Час называецца адносным, калі зыходным пунктам выступае не момант гутаркі, а час ажыццяўлення іншага дзеяння.

Прошлы час абазначае дзеянне, якое адбывалася ці адбылося да моманту гутаркі. Прошлы час дзеяслова ўтвараецца ад асновы інфінітыва пры дапамозе суфікса -л-(-ў) і адпаведных канчаткаў роду. Дзеясловы, аснова інфінітыва якіх канчаецца на зычны, у форме мужчынскага роду прошлага часу суфікса -л(-ў) не маюць: везці — вёз, несці — нёс, лезці — лез, паўзці — поўз, церці — цёр, грызці — грыз. Акрамя простай формы прошлага часу, есць і складаная, яна ўтвараецца з дзеяслова у прошлым часе і дзеялова быць. Дзеясловы прошлага часу могуць ужывацца са значэннем будучага, калі дзеянне павінна адбыцца адразу пасля моманту гутаркі.

Цяперашні час паказвае, што дзеянне, выражанае дзеясловам, супадае з момантам гутаркі. Формы цяперашняга часу могуць ужывацца са значэннем прошлага, можа ужывацца іса значэннем будучага.

Будучы час выражае дзеянне, якое будзе адбывацца ці адбудзецца пасля моманту гутаркі. Існуюць формы будучага простага (сінтэтычныя) і будучага складанага (аналітычныя) часу. Яны адрозніваюцца паміж сабой утварэннем і значэннем. Формы будучага простага часу утвараюцца ад асновы цяперашняга часу дзеясловаў закончанага трывання пры дапамозе канчаткаў лікуі роду. Формы будучага складанага часу ўтвараюцца ад дзеясловаў нзакончанага трывання і з’яўляюцца спалучэннем формы будучага часу дапаможнага дзеяслова быць с інфінітывам.

Катэгорыя асобы дзеясловаў

Катэгорыя асобы паказвае на адносіны дзеяння і яго ўтваральніка (суб'екта) да таго, хто гаворыць. Утваральнікам дзеяння можа быць асоба, якая гаворыць, яе субяседнік або той, хто не ўдзельнічае ў размове. У залежнасці ад гэтага выдзяляюцца тры асобы дзеясло­ва: першая, другая і трэцяя. Паказчыкам асобы служыць канчатак асабовай фор­мы, які адначасова выражае значэнне ладу і ліку, а ў абвесным ладзе — і значэнне цяперашняга часу. Фор­мы прошлага часу абвеснага ладу і формы ўмоўнага ладу не маюць паказчыкаў асобы, пры іх такімі паказ-чыкамі могуць быць асабовыя займеннікі або назоўнікі: ты чытаў (бы), ён чытаў (бы). Асабовыя формы дзеяслова маюць пэўныя значэнні.

Форма дзеяслова першай асобы адзіночнага ліку абазначае дзеянне таго, хто гаворыць. Форма дзеяслова першай асобы множнага ліку абазначае сумеснае дзеянне таго, хто гаворыць і іншай асобы.

Форма дзеяслова другой асобы адзіночнага ліку абазначае дзеянне субяседніка. Форма дзеяслова 2-й асобы множнага ліку паказвае на дзеянне групы асоб, да якіх звяртаюцца з гаворкай.

Форма дзеяслова 3-й асобы адзіночнага ліку паказвае дзеянне суб’екта, які не удзельнічае у гаворке, а множнага ліку – дзеянне асоб, пра якія ідзе размова.

Безасабовыя дзеясловы абазначаюць дзеян­не, якое адбываецца як бы само па сабе, без дзеючай асобы або прадмета. Яны з'яўляюцца выказнікам у безасабовых сказах, у якіх няма дзейніка. Безасабовыя дзеясловы не змяняюцца па асобах, г. зн. не маюць катэгорыі асобы. Пераважна абазначаць: з’явы прыроды (вечарэе, світае), фізічны і псіхічны стан чалавека (думаецца, працуецца), неабыходнасць дзеяння (прыйшлося, удаецца), дзеянне невядомай або стыхійнай сілы (нясе, замяло).

Спражэнне дзеясловаў

Спражэнне — гэта змяненне дзеясловау па асобах і ліках у цяперашнім (будучым простым) часе абвеснага ладу.

У залежнасці ад канчаткаў формаў цяперашняга (будучага простага) часу ўсе дзеясловы падзяляюцца на два спражэнні — першае (I) і другое (II). У 1-й асобе адзіночнага ліку канчаткі дзеясловау абодвух спражэнняў супадаюць, а ў астатніх асобах дзеясловы I i II спражэнняў маюць розныя канчаткі.

Дзеясловы першага спражэння маюць такія канчаткі:

Адзіночны лік

Множны лік

1-я -у (-ю)

1-я -ём (-ем, -ом, -ам)

2-я -еш (-эш, -аш)

2-я -еце (-яце, -аце)

3-я -е (-э, -а)

3-я -уць (-юць)

Дзеясловы другога спражэння маюць такія канчаткі:

Адзіночны лік

Множны лік

1-я -у (-ю)

1-я -ім (-ым)

2-я -іш (-ыш)

2-я -іце (-ыце)

3-я -іць (-ыць)

3-я -аць (-яць)

Рознаспрагальнымі называюць дзеясловы бегчы, даць, есці

Адзіночны лік

Множны лік

1-я ем дам

1-я ядзім дадзім

2-я ясі дасі

2-я ясце дасце

3-я есць дасць

3-я ядуць дадуць

Дзеепрыметнік.

Дзеепрыметнік - форма дзеяслова, якая абазначае прымету або ўласцівасць прадмета (асобы) паводле дзеяння. Дзеепрыметнікі маюць асаблівасці дзеяслова і прыметніка.

Дзеепрыметнікі ўтвараюцца ад дзеясловаў, маюць з імі агульную аснову і агульнае лексічнае значэнне: прачытаць апавяданне — прачытанае апавяданне. Як і дзеяслову, дзеепрыметніку ўласцівыя граматычныя катэгорыі часу, стану: квітнеючы сад – сад, які квітнее; трывання: сплесці — сплецены, пасадзіць — пасаджаны. Дзеепрыметнікі, як і дзеясловы, кіруюць назоўнікамі: засеяць зернем, асветлены сонцам; да дзеепрыметнікаў прымыкаюць прыслоўі: сабраць вечарам, — сабраны вечарам, скасіць хутка — скошаны хутка.

Дзеепрыметнікі, як і прыметнікі, маюць катэгорыі роду, ліку і склону, якія з'яўляюцца залежнымі сінтаксічнымі катэгорыямі: зжаты ячмень; поўную і кароткую форму. Короткую форму маюць толькі дзеепрыметнікі залежнага стану прошлага часу; яны змяняюцца па родах і ліках, але не скланяюцца. Поўныя дзеепрыметнікі ў сказе выконваюць ролю азначэння і выказніка.

Утварэнне дзеепрыметнікаў

Дзеепрыметнікі незалежнага стану прош­лага часу ўтвараюцца ад асновы інфінітыва непераходных дзеясловаў закончанага трывання з дапамогай суфікса -л-: пасталець — пасталелы, пасівець — пасівелы. Дзеепрыметнікі незалежнага стану прошлага часу могуць утварацца і з дапамогай суфіксаў –ш-, -ўш- ад асноў інфінітыва пераходных і непераходных дзеясловаў.

Дзеепрыметнікі незалежнага стану цяперашняга часу ўтвараюцца ад асновы дзеясловаў цяперашняга часу незакончанага трывання з дапамогай суфіксаў -уч-(-юч-), -ач-(-яч-).

studfiles.net

28. Характарыстыка катэгорый пераходнасці-непераходнасці, зваротнасці-незваротнасці, стану, трывання дзеясловаў.

Усе дзеясловы паводле адносін дзеяння да аб’екта падзяляюцца на пераходныя і непераходныя.

Пераходныя дзеясловы называюць дзеянне, накіраванае на аб’ект, які выражаны формай В.склону без прыназоўніка: абгарадзіць сад, піць ваду, выгадаваць дзяцей. Такія дзеясловы называюцца прама-пераходнымі, а аб’ект - прамым. Прамы аб’ект можа мець таксама форму Р.склону без прыназоўніка: не чытаў кнігі, выпіць малака, накупляць цацак. Дзеясловы, пры якіх аб’ект мае форму ўскосных склонаў з прыназоўнікамі і без прыназоўнікаў, акрамя В.склону без прыназоўніка, называюцца ўскосна-пераходнымі: гуляць у футбол, сумаваць па сыне.

Непераходныя дзеясловы называюць дзеянне, не накіраванае на аб’ект: адпачываць, плысці. Гэтыя дзеясловы абазначаюць фізічны і псіхічны стан, рух, праяўленне прыметы, занятак.

Зваротныя дзеясловы - гэта непераходныя дзеясловы, у якіх на непераходнасць паказвае постфікс -ся (-ца, -цца). Яны абазначаюць дзеянні, працэсы, накіраваныя на сам суб’ект і сканцэнтраваныя ў самім суб’екце.

Незваротныя - гэта дзеясловы без постфікса -ся (-ца, -цца).

Да незалежнага стану адносяцца дзеясловы, якія абазначаюць дзеянне, накіраванае на аб’ект (пераходныя дзеясловы): вымыць посуд, шанаваць бацькоў. Яны ўжываюцца ў актыўных канструкцыях, у якіх суб’ект (утваральнік дзеяння) выражаецца формай Н.склону і ў сказе з’яўляецца дзейнікам, а аб’ект - формай В.(або Р.) склону і выконвае ролю дапаўнення. Дзеясловы незалежнага стану могуць быць безаб’ектнымі; гэта ўсе непераходныя дзеясловы; зваротныя, у якіх постфікс не мае значэння залежнага стану.

Дзеясловы залежнага стану абазначаюць дзеянне, утворанае граматычным аб’ектам і накіраванае на граматычны суб’ект: верш прачытаны вучнем. Гэтыя дзеясловы выкарыстоўваюцца ў пасіўных канструкцыях, у якіх значэнне суб’екта (утваральніка) дзеяння выражана формай Т.склону (дапаўненнем), а аб’екта - формай Н.склону (дзейнікам).

Дзеясловы закончанага трывання выражаюць значэнне абмежавання дзеяння. Яны могуць абазначаць: 1) дзеянне, якое дасягнула свайго выніку: пабудаваць; 2) дзеянне, якое здзейсніла пераход у пэўны стан: аслабець; 3) дзеянне, якое паказвае на абмежаванне ў часе, фіксуючы яго пачатак: паехаць; канец: адспяваць; адрэзак часу: паспаць; імгненнасць, аднакратнасць: бліснуць.

Дзеясловы незакончанага трывання не маюць значэння абмежавання дзеяння; яны варажаюць працяглае дзеянне, якое паўтараецца, імкнецца дасягнуць мяжы: ехаць, чытаць. У бел. мове некаторыя дзеясловы маюць форму толькі закончанага (зашумець, праспаць) або толькі незакончанага трывання (бялець, хацець). Гэта няпарныя (аднатрывальныя) дзеясловы.

29. Характарыстыка катэгорый ладу, часу, асобы, ліку, роду дзеясловаў. Катэгорыя ладу выражае адносіны дзеяння да рэчаіснасці і мае значэнне рэальнасці (абвесны лад) і нерэальнасці - пабуджэння (загадны лад) і магчымасці (умоўны лад) дзеяння.

Абвесны лад абазначае рэальнае дзеянне, якое працякае ў цяперашнім, прошлым ці будучым часе ў дзеясловаў незакончанага трывання і ў прошлым і будучым часе ў дзеясловаў закончанага трывання. Абвеснаму ладу ўласцівы таксама формы асобы і ліку.

Загадны лад выражае пабуджэнне да дзеяння, ён мае формы 2-й асобы адз. і мн. ліку, 1-й асобы мн. ліку, 3-й асобы адз. і мн. ліку. Гэтыя формы характарызуюцца сваімі спецыфічнымі сродкамі, якімі з’ўляюцца афіксы (канчаткі -і, -ы, -ма, постфікс -це), часціцы няхай (хай), давай (давайце): валаку - валачы, выгрузі, моршчу - моршчы. Дзеясловы біць, віць, ліць, піць у 2-й асобе адз. ліку маюць формы бі, ві, лі, пі. Для бел. мовы характэрна форма загаднага ладу з канчаткам -ма, які далучаецца да формы загаднага ладу 2-й асобы адз. ліку на зычны: глянь - гляньма.

Умоўны лад абазначае дзеянне, магчымае пры якіх-небудзь умовах. Складаныя формы ўмоўнага ладу ўтвараюцца далучэннем часціцы бы (б) да форм прошлага часу.

Катэгорыя часу дзеяслова выражае адносіны дзеяння да маманту гутаркі.

Дзеясловы цяперашняга часу абазначаюць дзеянне, якое адбываецца ў мамант гутаркі. Формы цяпер. часу маюць толькі дзеясловы незакончанага трывання: іду, ідзеш, ідзе, ідзём,ідзяце, ідуць.

Дзеясловы прошлага часу абазначаюць дзеянне, якое адбылося да моманту гутаркі. Формы прошлага часу ўтвараюцца ад дзеясловаў незаконч. і законч. трывання. Формы прош. часу ўтвараюцца ад асновы тнфінітыва з дапамогай суфікса -л- (ў) і канчаткаў: у адз. ліку нулявы канчатак - паказчык м.роду, -а- -жаночага, -о- (-а-) - ніякага; -і- паказчык мн. ліку: жыць -жыў, жыла, жыло, жылі.

Дзеясловы будучага часу абазначаюць дзеянне, якое будзе адбывацца пасля моманту гутаркі. Простыя формы будучага часу ўтвараюцца ад дзеясловаў закончанага трывання, а складаныя формы будучага часу - ад дзеясловаў незакончанага трывання. Сродкамі выражэння катэгарыяльнага значэння будучага часу з’яўляюцца асабовыя канчаткі (у простых формах) і дапаможны дзеяслоў быць (у складаных формах).

Катэгорыя асобы выражае адносіны дзеяння і яго ўтваральніка да ўдзелу ў камунікатыўным акце (у размове).

Дзеяслоў мае формы трох асоб. Формы 1-й асобы паказваюць, што ўтваральнікам дзеяння з’яўляецца той, хто гаварыць: я чытаю; формы 2-й асобы паказваюць, што ўтваральнік дзеяння - субяседнік: ты чытаеш. Утваральнікамі дзеяння, названага дзеясловамі гэтых форм, з’яўляюцца пэўныя асобы. Формы 3-й асобы паказваюць, што ўтваральнік дзеяння ў размове не ўдзельнічае, а таму ім можа быць як асоба: хлопчык піша, ен малюе, так і прадмет: вецер вые, ён гудзе. Формы асобы маюць адз. і мн. лік., цесна звязаны з катэгорыямі ладу, часу і ліку. Формы асобы маюць дзеясловы абвеснага (цяперашняга і будучага часу) і загаднага ладу. Дзеясловы прошлага часу абвеснага ладу і ўмоўнага ладу форм асобы не маюць.

Катэгорыя ліку - гэта граматычная катэгорыя, якая выражае адносіны прадметаў да іх колькасці.

Катэгорыя роду - адна са сродкаў выражэння прадметнага значэння назоўнікаў. Канчаткі прошлагу часу паказваюць на род і адз. лік або на мн. лік і не паказваюць на асобу.

30. Спражэнні дзеясловаў. Спражэнне - гэта змяненне дзеяслова па асобах і ліках у цяперашнім і будучым часе абвеснага ладу. У залежнасці ад сістэмы канчаткаў амаль усе дзеясловы дзеляцца на два спражэнні - першае і другое.

Да II спр. адносяцца дзеясловы з галоснымі -і-, -ы- перад суфіксам інфінітыва, а таксама дзеясловы на -аць, -ець: гнаць, вярцець, цярпець, ненавідзець.

Усе астатнія дзеясловы з ненаціскным канчаткам, а таксама дзеясловы біць, брыць, віць, выць, крыць, ліць, мыць, ныць, шыць адносяцца да I спр.

Дзеяслоў бегчы з’яўляецца рознаспрагальным (мае канчаткі розных тыпаў спражэння). Асаблівасці назіраюцца таксама пры спражэнні дзеясловаў есці, даць.

Дзеясловы I спражэння

Адзіночны лік

1-я ас.

-у (-ю)

нясу чытаю бяру пішу

2-я ас.

-еш (-эш, -аш)

нясеш чытаеш бярэш пішаш

3-я ас.

-е (-э, -а)

нясе чытае бярэ піша

Множны лік

1-я ас.

-ём (-ем, -ом, -ам)

нясём чытаем бяром пішам

2-я ас.

-яце′ (-еце, - аце)

несяце′ чытаеце бераце′ пішаце

3-я ас.

-уць (-юць)

нясуць чытаюць бяруць пішуць

Дзеясловы II спражэння

Адзіночны лік

1-я ас.

-у (-ю)

гляджу маўчу люблю гавару

2-я ас.

-іш (-ыш)

глядзіш маўчыш любіш гаворыш

3-я ас.

-іць (-ыць)

глядзіць маўчыць любіць гаворыць

Множны лік

1-я ас.

-ім (-ым)

глядзім маўчым любім гаворым

2-я ас.

-іце (-ыце)

гледзіце′ маўчыце′ любіце гаворыце

3-я ас.

-яць (-аць)

глядзяць маўчаць любяць гавораць

31. Агульная характарыстыка дзеепрыметніка як формы дзеяслова. Дзеепрыметны зварот. Дзеепрыметнік - гэта неспрагальная зменная форма дзеяслова, якая абазначае прымету або ўласцівасць прадмета (асобы) паводле дзеяння (пабялелы твар). Мае граматычныя адзнакі дзеяслова (закончанае і незакончанае трыванне, залежны і незалежны стан, прошлы час) і прыметніка (формы роду, ліку і склону). Да дзеепрыметникаў прымыкаюць прыслоўі.

Дзеепрыметнікі залежнага стану прошлага часу могуць мець поўную і кароткую форму: прачытаны раман і раман прачытан. Кароткія формы дзеепрыметнікаў змяняюцца па родах і ліках, але не змяняюцца па склонах. У сказе поўныя дзеепрыметнікі выконваюць ролю азначэння або выказніка. Кароткія дзеепрыметнікі выконваюць ролю выказніка.

Дзеепрыметнік разам з паясняльнымі словамі ўтварае дзеепрыметнікавае словазлучэнне, якое выконвае ролю аднаго члена сказа: Шлях цячэ між дрэў, пакрытых інеем.

32. Утварэнне і ужыванне дзеепрыметнікаў у беларускай мове. Утварэнне дзеепрыметнікаў:

Дзеепрыметнікі незалежнага стану прошлага часу ўтвараюцца з дапамогай суфікса -л- і канчаткаў прыметнікаў ад многіх непераходных прыставачных дзеясловаў, якія ў інфінітыве заканчваюцца на -эць (-ець) або маюць суфікс -ну-: абамлець - абамлелы, азябнуць - азяблы. Таксама яны ўтвараюцца з дапамогай суфіксаў -ш-, -ўш- і канчаткаў ад непераходных і пераходных дзеясловаў. Суфікс -ш- далучаецца да асновы на зычны: зарасці - заросшая; суфікс -ўш- - да асноў на галосны: прыехаць - прыехаўшая.

Дзеепрыметнікі залежнага стану прошлага часу ўтвараюцца ад пераходных дзеясловаў закончанага трывання з дапамогай суфіксаў -н-, -ен-, -ан-, -т- і канчаткаў прыметнікаў. Суфікс -н- далучаецца да асновы інфінітыва на -а-, -я-: выпісаць - выпісаны, развеяць - развеяны. Суфікс -ен- (пасля мяккіх зычных) і -ан- (пасля зацвярдзелых зычных) маюць дзеепрыметнікі, утвораныя ад дзеясловаў з асновай інфінітыва на зычны або на галосныя -і-, -ы-, -е-. З дапамогай суфікса -т- утвараюцца дзеепрыметнікі прошлага часу ад дзеясловаў закон. і незакон. трывання, аснова якіх заканчваецца на галосны: біць - біты, вышыць - вышыты, а таксама ад дзеясловаў з асновай інфінітыва на -р- або з суфіксам -ну-: церці - цёрты, кінуць - кінуты.

Ужыванне дзеепрыметнікаў:

Сучаснай бел. літаратурнай мове ўласцівыя не ўсе формы дзеепрыметнікаў. Найбольш часта ўжываюцца дзеепрыметнікі прошлага часу незалежнага і залежнага стану з суфіксамі -л-, -н-, -ен-, -ан-, -т-. Дзеепрыметнікі незалеж. стану прош. часу з суфіксамі -ш-, -ўш- ужываюцца пераважна ў пісьмовай мове; сярод форм дзеепрыметнікаў, утвораных ад непераходных дзеясловаў, шырока ўжываюцца формы з суфіксам -л-: пажаўцелае лісце. Дзеепрыметнікі з суфіксамі -ш-, -ўш- у форме Н.склону м. р. адз. ліку, аманімічныя з дзееепрыслоўямі, у літарат. мове амаль не ўжываюцца.

Дзеепрыметнікі цяперашняга часу незалеж. стану з суфіксамі -уч- (-юч-), -ач- (-яч-) (дрыжачы ліст, узыходзячае сонца) не характэрныя для сучаснай бел. літарат. мовы; сустракаюцца адзінкавыя выпадкі іх ужывання ў навуковым і публіцыстыч. стылях (нержавеючая сталь).

Выкарыстанне дззепрыметнікаў цяпер. часу залеж. стану з суфіксамі -ем-, -ім- і зваротных дзеепрыметнікаў лічыцца парушэннем літарат. мовы.

studfiles.net