Лада Алейнік. Чатыры кароткія апавяданні. Алейнік лада

Лада Алейнік сарвалася са шпулек

Лада Алейнік сарвалася са шпулек (http://vushasti.livejournal.com/42985.html ):

 

Ну, а персанальна Южыку магу сказаць, што як бы ён не выёжваўся (па арфаграфіі не "не", а "ні выёжваўся" - М.Ю.), я пра яго пісаць не буду (яшчэ б! – М.Ю). Пісала толькі “па неабходнасці” – у “лімаўскіх” аглядах, дзе не мела права абысці ўвагай буйныя творы. Займалася слоўнай эквілібрыстыкай, пісала кампліментарна, наступаючы на горла ўласнай песні, бо, здавалася, сказаць цяжкахвораму чалавеку, што ён – бездар, гэта неяк не па-людску. Але Южык прагне шчырасці. Ну, калі ласка: Южык – чыстай вады графаман. Гэта – шчыра. Я ўважліва прачытала ўсе яго творы і прыйшла да такой высновы. І як бы ён ні прагнуў увагі – то аднаго лізне, то другога, то, пырскаючы слінай у манітор, клепле пасквілі – няма з гэтага толку... Грышкевіч – во Южыкаў крытык! Тое, што трэба. Поспеху абодвум.

 

Вось, як Лада Алейнік “наступала на горла ўласнай песнi”, яшчэ не ведаючы мой жорсткі характар (цана ўсім яе опусам - якая?):

 

Часопіс пачаў друкаванне рамана Міхася Южыка “Лесвіца”. Сюжэт дэманструе спецыфіку ўзаемаадносінаў у адной, асобна ўзятай сучаснай сям’і. Цэнтральны персанаж, вакол якога разгортваюцца падзеі, – бацька, Павел Алегавіч Багатка, які апынаецца  з астатнімі сямейнікамі, так бы мовіць, па розныя бакі барыкадаў. Жонка, цешча, дачка і сын робяцца яму фактычнымі ворагамі. Галоўны герой не мае ў жыцці асаблівых дасягненняў, не заняў высокай прыступкі на сацыяльнай лесвіцы. Тых знаёмцаў, якім удалося лепш уладкавацца. Багатка асуджае, лічыць прыстасаванцамі і прайдзісветамі. Самым вялікім “галаўным” болем героя з’яўляецца яго даўні сябар-аднагодка Жыгоцкі. Разам вучыліся, разам пачыналі працоўны шлях, аднак Багатка заўжды быў “на задворках жыцця”, а Жыгоцкі займаў усё вышэйшыя пасады, зрабіўся, урэшце, заможным бізнесменам. Але галоўнае, – да былога сябра сышла дачка Багаткі, жыве з ім у “грамадзянскім шлюбе”... Сын гэтаксама не радуе бацьку – замест таго, каб “стаяць ля станка”, ён “падпрацоўваў у трэцеразрадным рок-гурце”, пісаў аранжыроўкі песень, якія нагадвалі апраметны кашмар”. Жыццё галоўнага героя незаўважна ператварылася ў пекла... Назва твора сімвалічная. Лесвіца злучае дзве кватэры, якія праз абмен сем’я займела ў адным доме і, прабіўшы столь, аб’яднала ў адну. Стромкая лесвіца ў пэўным сэнсе аддзяляе Багатку ад астатніх, робіцца перашкодай паміж ім і іншымі сямейнікамі. Лесвіца – гэта, несумненна, і жыццёвы шлях, духоўны рост чалавека, эвалюцыя светапогляду. Думаецца, аўтар твора мае на мэце выкрыццё паршапрычын, што зрабілі героя глыбока няшчасным чалавекам. Бытавая глеба служыць у рамане сродкам адлюстравання праблем чалавечай асобы, духоўнай індывідуальнасці. Верагодна, у наступных раздзелах высветліцца, дзе згубілася шчасце Багаткі...

 

14 верасня 2007 г.

 

Перыпетыі рамана Міхася Южыка “Лесвіца” (працяг, пачатка у №8) разгортваюцца менавіта на бытавой глебе. У жыцці разгалінаванай сям’і, пра якую вядзецца гаворка ў сюжэце, шмат розных праблем, міжасабовыя адносіны тут вельмі складаныя. Галоўны герой, галава сям’і Павел Багатка, спрабуе вырашыць праблемы “радыкальна” – пагрозамі, абразамі, скандаламі, нават шантажам. Але, зразумела, такія дзеянні нічога не выпраўляюць, адно паглыбляюць расколіну паміж бацькамі і дзецьмі, жонкай, цешчай. Знерваваны Багатка паступова псуе адносіны не толькі з уласнымі сямейнікамі, але і з братам, сястрой, пляменніцай... Канфлікт няўхільна разрастаецца. Адметна, што ніводзін з персанажаў не выклікае асаблівай сімпатыі. Пісьменнік быццам бы падкрэслівае, што людзі не бываюць абсалютна “станоўчымі” ці канчаткова “адмоўнымі”, у кожнага – свае погляды на рэчы, свае жыццёвыя перакананні і прыярытэты... Інакш кажучы, гаворка ідзе не пра дрэнных людзей, а пра заганнае ў чалавечай прыродзе. Сацыяльна-бытавое і маральна-этычнае суіснуюць у творы як непадзельнае адзінства, таму з’явы і факты рэчаіснасці, эмацыянальныя рэакцыі персанажаў, іх канфлікты і непаразуменні выглядаюць вельмі рэалістычна. У рамане аўтар сутыкае два погляды на чалавека, імкнецца выявіць унутраныя супярэчнасці, уласцівыя чалавечай асобе...

 

12 кастрычніка 2007 года.

 

Жанр фантастыкі, як вядома, прынята залічваць у забаўляльныя, аднак аповесць Міхая Южыка “Горад, якія яны засялілі” вылучаецца выключнай інтэлектуальна-філасофскай насычанасцю і своеасаблівай сімвалічнай двухсэнсоўнасцю. Увогуле твор выглядае жанрава-разняволеным, незалежным ад агульнапрынятых літаратурных канонаў і клішэ. У сюжэце нязмушана спалучаюцца рэалістычнае і ўмоўна-мсітычнае, спецыфічная відовішчнасць выдатна высвечвае “падсвечвае” ідэйны змест твора. Разам з героем (які напачатку выклікае грэблівасць і агіду, а ў фінале – нечаканае шчырае спачуванне) чытач перажывае на працягу чытання аповесці шырокі дыяпазон эмоцый – ад безвыходнасці і адчаю да ўраўнаважанага аптымізму. Інфернальная сімволіка твора, безумоўна, можа мець разнастайныя інтэрпрэтацыі... Відовішча “змярцвелага горада” выклікае найперш асацыяцыю з пакутлівым адчуваннем адзіноты, роспачныя намаганні персанажа вырвуцца за межы “мёртвай прасторы” нагадваюць спробу “ўцёкаў ад самога сябе”... Але, як кожны неардынарны мастацкі твор, гэтая аповесць здольная атрымаць у чытачоў адрозныя ацэнкі і сэнсавыя ідэнтыфікацыі.

 

9 лістапада 2007 г.

 

А вось як мае крытыкі, не толькі Грышкевіч (якога лічу кампетэнтным і шчырым, дарэчы ён мяне далёка не хваліў) выказваліся пра мяне: гэта М. Верціхоўская (заслужаная настаўніца Беларусі, мяне не ведала, калі пісала; А.Карлюкевіч яе шануе і выдае яе кнігі), Л. Галубовіч, нязменны рэдактар аддзела крытыкі “ЛіМа” апошніх гадоў; Ціхан Чарнякевіч (малады, не па гадах развіты, “ЛіМ”), Ігар Запрудскі, выкладчык філфака ды іншыя. Усе яны, вядома ж, супроць Алейнік – чухло (дый сама яна - чухло, улічваючы флюгернасць?).

 

Пра сентэнцыю Лады Алейнік “Южык – хворы чалавек”. Так, я ўпаў з ВОСЬМАГА паверха і зламаў грудны пазванок. Больш траўмаў у мяне не было, і галавы – у тым ліку. Па ўнутраных органах (сэрца, печань, мозг і г.д) я абсалютна здаровы чалавек і, як прагназуюць, магу пражыць вельмі доўга (да таго ж - поўнасцю сябе абслугоўваю, дапамагаю сямейнікам і зарабляю якую капейку пяром, гэта, згадзіся, не ўпісваецца ў тваё "цяжкахворы"). Лада, не сорамна біць ніжэй пояса? Ці, можа, мне распавесці пра тваю анкалогію? Якая хвароба сур’ёзнейшая, яшчэ пытанне...

 

Захапленні Алейнік Федарэнкам, Наварычам – суцэльны фальш. Насамрэч, у прыватных размовах, яна лічыць Наварыча “спісаўшымся”, а Федарэнку пісьменнікам, які вышморгвае сюжэты з рускай літаратуры (я так не лічу).

 

Ці не так, Лада? Мне, у адрозненне ад цябе, няма чаго скрываць. Нікому я не называў Федарэнку слабым пісьменнікам, нікому не абражаў Наварыча ў прыватных размовах, і нават Мятліцкаму і Карлюкевічу я свае прэтэнзіі выказаў уголас, не тоячыся. Але яны па-мужчынску мяне зразумелі, хоць маглі паступіць “па-бабску”, як ты. Андрэй Федарэнка не лічыць ганебным мяне пахваліць, назваўшы “Марыянеткі” ніяк не горшым за “Рэвізію”. А ведаеш чаму? Таму што мастак мастака зразумее, ён не лічыць літаратуру спаборніцтвам, тут усім месца хопіць, тут “медалі” маюць вельмі адносны характар. Так, я не ў сілах аддзячыць Андрэю той жа манетай (лабіраваў мае творы), але ў меру сваіх сілаў прапагандую яго творчасць у артыкулах, хоць я не запісны крытык. Тое ж і наконт Галубовіча, які па сваім пачыне прапанаваў мне весці калонку ў ЛіМе, хоць я яго таксама крытыкаваў.

 

Разумею, Лада, што патрабаваць ад цябе мужчынскіх учынкаў (як паступаюць, напрыклад, Федарэнка, Мятліцкі, Карлюкевіч, Галубовіч) – бессэнсоўна. Ты – жанчына.

Проста раю не заядацца з людзьмі, якія адпрыродна вышэй за цябе розумам і якія напрактыкаваліся ў баталіях Сеціва. Табе патрэбны залішні галаўны боль?

 

Няўжо ж ты думаеш, Лада, што Той, хто дае талент каму б там ні было, не паклапоціцца, каб ён застаўся ў літаратуры (бо талент – не наша заслуга, ганарыцца ім – ідыёцтва)? Раздумайся цвяроза. Я ніколькі не лепшы за цябе і за каго б там ні было (як чалавек), таму прашу прабачэння за прынесеныя невыгоды.

Лада! Леў Талстой называў сябе графманам. Гэта не старшна. Я прызнаю сябе чалавекам, што не можа без магіі слова. Таму я - графаман.

Р.S."А ў Южыка што здарылася? Незапланаваная перасадка галаўнога мозга(мозгу - М.Ю.)? Яшчэ ўчора ён пляжыў Някляева апошнімі словамі, а тут раптам заперажываў? (Лада Алейнік)" (Маё пляжанне тычылася прозы, паэзія Някляева застанецца, забыўся гэта пазначыць у дужках, хоць тут спрэчна ў цэлым; адназначна можна казаць толькі пра паэзію Разанава - ЗАСТАНЕЦЦА, у астатнім я не дэміург).

iuzhyk.livejournal.com

Лада Алейнік - у сённяшнім ЛіМе пра блогі літаратараў

Лада Алейнік

НЕАБСЯЖНАЯ ПРАСТОРА LІVEJOURNAL

Пачну з асабістага. Неяк я заўважыла, што кампанія бабулек ля майго пад’езда істотна паменшала. Раней тут збіраўся сапраўдны дыскусійны клуб (дзвюх лавак на ўсіх не хапала): ішла палеміка пра кошты ў крамах, пра асабістае жыццё зорак шоў-бізнеса, адбываўся канструктыўны ўзаемаабмен рэцэптамі прыгатавання страў. А вось апошнім часам лавачкі апынуліся фактычна незапатрабаванымі. Зусім нядаўна мама мне патлумачыла: нашыя бабулькі засвоілі Інтэрнэт...

Адным дзеці і ўнукі скачваюць серыялы (якія па тэлебачанні транслююцца месяцамі, а дзякуючы Інтэрнэту іх можна паглядзець за тыдзень, ці наогул – за дзень), другія цікавяцца свецкімі плёткамі альбо грамадска-палітычнымі навінамі, іншыя – вышукваюць усялякія кулінарныя цікавосткі і неадкладна ўвасабляюць іх на практыцы. Між іншым, мая ўласная мама ў свае 76 гадоў – гэтаксама не выключэнне. Яна гадзінамі сядзіць у Скайпе: гутарыць з сяброўкай дзяцінства, якая зараз жыве ў Польшчы, з былой калегай па працы, што пераехала да дзяцей у Амерыку, размаўляе са сваякамі з Германіі, патрабуе падрабязных справаздач ад унука, які вучыцца ў Кітаі... Усім яна любіць пахваліцца сваімі дасягненнямі: экзатычнымі для Беларусі дынямі, што вырасціла на лецішчы, адмысловымі карункавымі абрусамі і сурвэткамі, якія вяжа кручком... Яна дэманструе ў камеру, як зацвіла на падваконні архідэя, паказвае, як карлікавыя патысоны аздабляюць слоік звычайных марынаваных памідораў... Карацей, кола тэм, праблем і стасункаў, з якіх складаецца сфера “міжкультурных камунікацый” маёй мамы, акрэсліць проста немагчыма!

* * *

Вядомы афарызм сцвярджае: пра грамадства мяркуюць па старых і дзецях. Тое, што малодшае пакаленне ўжо не ўяўляе свайго існавання без Інтэрнэта, вядома. Але вось і да старэйшага дайшла чарга... Па-мойму, зараз зусім відавочна, што Інтэрнэт зрабіўся неад’емнай часткай нашага жыцця. Тут у кожнага свой напрамак зацікаўленасцей і пошукаў, свая, так бы мовіць, парафія.

Не выключэнне і нашыя літаратары. Сёння шмат хто з беларускіх пісьменнікаў, крытыкаў і літаратуразнаўцаў мае ўласны сайт ці блог... Гэта значыць, што калі вам цікавы пэўны аўтар (як жыве, чым дыхае) – заходзьце на яго старонку ў livejournal і атрымлівайце асалоду. Кландайк інфармацыі! Можна даведацца не толькі дзе што надрукавалася і якія творчыя мерапрыемствы адбыліся (ці мяркуюць адбыцца ў бліжэйшы час), але і хто супраць каго сябруе, хто дзе тусуецца, хто перад кім запабягае і па-падхалімску прысядае... Можна нават атрымаць зусім інтымнае веданне: якую бялізну носяць пісьменнікі, якія сны яны сняць і якім гатункам сыра вячэраюць літаратурныя крытыкі.

Але нават не гэта галоўнае. Інтэрнет-дзённікі – што той рэнтген! – наскрозь прасвечваюць асобу аўтара. Надзвычай празрыста відаць усё: комплексы і амбіцыі, таленты і здольнасці, выдаткі і набыткі інтэлекту і эрудыцыі, асаблівасці характару і тэмпераменту. Тут узбуйняюцца тыя хібы, якія ў друкаваных творах былі відаць не так выразна (дробнатэм’е і кандовая мова, вузкасць мыслення і няшчырасць, манернасць і пазёрства...). Можа таму, што допісы ў livejournal робяцца ў пераважнай большасці па-хуткаму, пад уражаннем ад нейкай сітуацыі ці падзеі, а каментары ўвогуле пішуцца імпульсіўна. Таму аўтары паўстаюць тут ва ўсёй сваёй... “жыццёвай аб’ектыўнасці”.

Вось, напрыклад, Уладзімір Сцяпан. Я люблю Сцяпана, не прапускаю ніводнага яго твора. Мяне ўражвае яго непасрэднае бачанне жыцця, уменне ствараць псіхалагічныя малюнкі, сама эмацыянальная атмасфера твораў. І блог яго адпаведны: тут нямала цікавых замалёвак, разважанняў, назіранняў. Многія з іх на мяне асабіста дзейнічаюць амаль тэрапеўтычна: неяк па-свойму натхняюць, дабратворна ўплываюць на настрой. Працытую мініяцюру “Шчасце”: “Я выехаў з Менска ў дзесяць раніцы. Без чвэрці на дванаццаць быў у Вушачах, а праз паўгадзіны адчыняў замкі ў пустым і ціхім вясковым доме. Ён быў выстылы, халодны і прапахлы восенню. Я скінуў гарадскую вопратку і хутка пераапрануўся. Не, не так! Апрануў толькі старую і брудную куртку. Потым прынёс з пуні пяць важкіх абярэмкаў бярозавых дроў. Тры кінуў побач з печчу, а два пры грубцы. Распаліў грубку, а потым печ. <...> Выпіў сто грамаў гарэлкі і закусіў тым, што прывез з сабой. Закурыў, пачаў рыхтаваць спінінг, разважаць якую бляшню пачапіць першай. Спыніўся на белай і невялікай, з пасмачкай рудых нітак на трайніку... <...> У хаце ўтульна пахла дымам. Пазачыняў дзверы і пайшоў да ракі. На гадзінніку – без чвэрці тры. Здаецца нічога не забыўся… І гэта снілася сёння, калі вочы пачалі балець ад літар. Веру – так і будзе...”

Ёсць у Сцяпана допісы зусім лаканічныя, але гэтаксама вельмі арганічныя: “Да майго знаёмага Эдзіка прыйшла ўвечары перапісчыца з зялёным партфелем. Задала трыццаць два пытанні. Запісала адказы і засталася на ўсю ноч...А можа і на ўсё жыццё”.

Карацей кажучы, заходзячы на старонку ul_sciapan я заўсёды чакаю чагосьці арыгінальнага і цікавага. І калі там змешчаны якія-небудзь дрындушкі (накшталт: “У марлявай павязцы курыць нязручна, а каву піць немагчыма...” альбо “Чаму ў беларусаў каты каўкаюць, а ў рускіх мяўкаюць? Іхнія сабакі "лают", а нашыя сабакі брэшуць?”), безумоўна, расчароўваюся.

...Мае свой блог пісьменнік Віктар Шніп. Яшчэ пару год таму я дзялілася сваім глыбокім душэўным перажываннем наконт таго, што спадар Шніп усю дарогу не можа адарвацца ад сваіх улюбёных вобразаў – “крыжоў”, “магіл”, “крыві” і “камянёў”. Дык вось у дзённіку менавіта гэтая асаблівасць творчай індывідуальнасці майстра пяра (назавём яе “мастакоўскай учэпістасцю”) выявілася напоўніцу. Галоўны персанаж блога – “сусед Дзіма” – п’янтос-гумарыст, які на ўсе з’явы жыцця рэагуе аднастайна: рагатне, мацюкнецца дый зноў пойдзе выпіваць. Доўгі час пісьменнік мэтаскіравана тыражыраваў гэтыя допісы... Ад Дзімы ўжо млосна рабілася. Здавалася, што ўсё безнадзейна. Але ўрэшце блогер змяніў напрамак і пачаў друкаваць запісы пад цэтлікам “снёнае”. Праўда, сніць vik_shnip гэтаксама амаль аднолькавыя сны. Працытую толькі адзін допіс, які па сутнасці адлюстроўвае ўвесь серыял снабачанняў паэта: “У чыстым полі капаю траншэю. Сярод камянёў знаходжу тэлефон, па якім звязваюся з Афрыкай і прашу прыслаць дзесяць кілаграм бананаў. Афрыка абяцае выканаць просьбу. Не паспяваю падзякаваць, як, гляджу, навокал падаюць з неба бананы. Некаторыя ўзрываюцца, як бомбы. Пачынаецца вайна і мяне бяруць у палон дзікія абіз’яны пад кіраўніцтвам Граждана. З бананаў, што не ўзарваліся, вылупліваюцца жоўтыя папугаі, якія спяваюць: “Вставай страна агромная! Вставай на смертны бой!” ...Не ведаю, што тут і сказаць. Нават падаецца, што не такі ўжо і благі быў той Дзіма...

Карыстаецца папулярнасцю ў чытачоў дзённік Адама Глобуса. Тут аўтар змяшчае не толькі свае новыя літаратурныя творы, карціны і малюнкі, але і расказвае пра падзеі з уласнага жыцця, з жыцця сваёй сям’і. Безумоўна, найперш увагу прыцягвае сама асоба аўтара. Але паколькі ўся сям’я Адамчыкаў творчая, вядомая, то і многія іншыя звесткі, якімі дзеліцца пісьменнік, выклікаюць цікавасць. Дарэчы, зусім нядаўна ў мяне адбылася своеасаблівая “дыскусія” са студэнтамі.

Чытала лекцыю пра творчасць Кузьмы Чорнага. Бачу, дзве дзяўчынкі пачалі перашэптвацца, хіхікаць. Прыйшлося запытаць, што яны там абмяркоўваюць. Саромяючыся, адказваюць: “Учора ў дзённіку adam-hlobus быў цікавы пост пра гэтага пісьменніка”. Прыгадваю запіс і не пагаджаюся: маўляў, ён жа не пра Кузьму Чорнага. Дзяўчаты асмялелі і пачалі даводзіць, што ўсё ж такі аўтар справакаваў гаворку пра класіка... Працытую тую мініяцюру: “Жыццё такое доўгае, што хочаш ты ці не хочаш, але абрастаеш малапатрэбнымі рэчамі. Здаецца, трэба іх павыкідаць, а шкада. Спадзяешся: раптам спатрэбяцца. Сярод такіх рэчаў у мяне лічыцца і металічны фалаімітатар. Некалі, ад няма чаго рабіць, я зайшоў у барселонскі сэкс-шоп і набыў цацку для эратычных гульняў. Купляў я залацісты металёвы гладкі стрыжань і думаў, што ён крыху разнастаіць мой сэкс. Спадзевы не спраўділіся, у сэксе імітатар моцна прайграе арыгіналу. Я засунуў імітатар у шафу, пад бялізну. Схаваў і забыў. Днямі, унук гуляючы ў хованкі, палез у шафу, з якой выкаціўся штучны чэлес. “Што гэта?” – пачуў я, але не разгубіўся. “Ліхтарык!” – упэўнена сказаў я і схаваў малапатрэбную рэч у кішэнь. “Можна ўзяць твой ліхтарык? Я буду сядзець у шафе і гуляць з ліхтарыкам…” – “У ім няма лямпачкі!” – пераканаўча сказаў я і перавёў размову на іншае. Здавалася б, пасля гэтага здарэння фалаімітатар павінен быў выкінуцца, але я зноўку пашкадаваў яго і перахаваў на кніжную паліцу, засунуўшы за васьмітомны збор твораў Кузьмы Чорнага”. Адметна тое, што далейшыя каментары тычыліся не столькі “штучнага чэлеса”, колькі асобы Кузьмы Чорнага. Блогеры падзяліліся сваімі ацэнкамі творчасці беларускага класіка, Адам Глобус сярдзіта ім заўважыў, што сёння мала хто ведае творчасць гэтага выключна таленавітага пісьменніка.

...Мне цікава чытаць Глобуса. Найперш, зразумела, таму, што ён проста добра піша. Але яшчэ і таму, што Глобус вельмі розны... Сёння – мілы і абаяльны, лірычны і далікатны, заўтра – хавайся ў бульбу! – злосны і грубы, цынічны і жорсткі. Карацей, ён натуральны і жывы чалавек. І мне (уявіце сабе!) падабаюцца такія людзі.

Праз чытанне Інтэрнэт-дзённікаў можна ўвогуле нанава адкрыць для сябе некаторых людзей. Падзялюся яшчэ адной прыватнай гісторыяй...

Працуе ў “ЛіМе” адна сімпатычная дзяўчына. Пад сваімі публікацыямі яна падпісваецца як Саша Дорская. Дык вось мне заўсёды падабаліся яе артыкулы, дый сама Саша вельмі прыемная, сціплая, ветлівая. Але неяк я натрапіла на яе livejournal… Чытала – не магла адарвацца. Яна сапраўды raznokolerovaya – выключная апавядальніца, у яе арыгінальны стыль і добры мастацкі густ, у яе непасрэднае бачанне свету і людзей. Думаецца, што блогі літаратараў варта чытаць ужо адно дзеля такіх выпадковых “адкрыццяў”.

Бывае, праўда, і наадварот. Ад дзённіка Людмілы Рублеўскай я, напрыклад, чакала чагосьці большага. Пісьменніца зарэкамендавала сябе як адмысловая белетрыстка, таму здавалася, што і ў блогу rubleuskaja будуць увасабляцца нейкія цікавыя назіранні аўтара над рэчаіснасцю. На жаль, надзеі не спраўдзіліся – livejournal спадарыні Рублеўскай мае справаздачны характар: там-та была, туды-та хадзіла, там-та надрукавалася. Сухенька так пра ўсё, павярхоўна...

Адной з надзвычай папулярных фігур у беларускай літаратурнай livejournal-прасторы сёння стала Ася Паплаўская. Студэнтка журфака БДУ дастаткова пераканаўча прадэманстравала, як праз Інтэрнэт можна “разварушыць” літаратурную брацію. Спачатку яна завяла свой асабісты блог asia_paplausk, дзе смела і задзірыста раз-другі-трэці пракаментавала некаторыя культурныя падзеі і дала ацэнкі пэўным мастацкім узорам. Допісы выклікалі немалы ажыятаж... Далей, адчуўшы патэнцыйныя магчымасці блогінгу, Ася Паплаўская (разам з Алесем Мазанікам – ales_mazanik) заснавала Інтэрнэт-суполку “Сучасная беларуская літаратура” – suc_biel_lit. Напрамак дзейнасці яны акрэслілі лаканічна і даходліва: “Суполка створаная з мэтай аб’яднаньня сучаснай беларуская літаратуры на адной пляцоўцы, а таксама папулярызацыі сучасных твораў, пашырэньня кола чытачоў. У нас вы знойдзеце: літаратурныя навіны, інфармацыю пра кніжныя навінкі, літаратурную крытыку, праблемныя артыкулы, абмеркаваньні найбольш актуальных тэм сучаснага літаратурнага працэсу, апытаньні, галасаванкі, мобы, фотаздымкі літаратараў і многае іншае”. І што вы думаеце? Атрымалася! Сёння толькі зусім безнадзейны гультай не зойдзе на гэтую старонку, каб пацікавіцца навінамі літаратурнага жыцця. Няхай тут няшмат каментароў да допісаў (па вялікім рахунку – гэта не паказчык), мне дакладна вядома: suc_biel_lit чытаюць, яшчэ і як чытаюць... І вось, што я вам скажу: Асю Паплаўскую можна любіць ці не любіць, яе дзейнасць – прымаць ці не прымаць, а погляды – падзяляць ці не падзяляць... Аднак трэба сказаць, што ў яе – выключная журналісцкая хватка, і гэтая дзяўчынка (за вельмі кароткі час) здолела зрабіць нашмат болей, чым многія дзеячы з вялікімі магчымасцямі, пасадамі і паўнамоцтвамі. Яна асвятляе шматлікія творчыя мерапрыемствы (пры гэтым суправаджае свае допісы грунтоўнымі фотарэпартажамі), нястомна ладзіць усялякія літаратурныя конкурсы і сустрэчы, рэкламуе новыя кнігі, дасціпна “завязвае” рознага кшталту дыскусіі. Апроч усяго, яшчэ і актыўна друкуецца ў розных літаратурна-мастацкіх выданнях. Так што шмат каму варта было б павучыцца ў яе, а не адно зласліва кпіць і зайздросліва іранізаваць.

...Безумоўна, што пісаць і як пісаць у сваім “ЖЖ” – справа і права аўтара. Але як на мой погляд, усё ж такі павінны быць у нашых блогераў-літаратараў пэўныя маральная абмежаванні (можна назваць гэта як заўгодна – унутраны цэнзар, пачуццё адказнасці, інтуітыўнае адчуванне недапушчальнага). Ну, напрыклад, калі ты пазіцыянуеш сябе, як майстар прозы для падлеткаў, то не маеш права друкаваць парнаграфічныя замалёўкі, альбо калі выносіш на публічнае абмеркаванне асабістую тэлефонную размову (што само па сабе ўжо – па-за рамкамі карэктнасці), то хаця б не перахлушвай яе і не перакручвай факты дагары нагамі. Варта не забывацца, што чытачоў у Інтэрнэце процьма і ўсе яны гэтаксама маюць права – ацэньваць і цытаваць, абмяркоўваць і каментаваць. Так што пэўная рэпутацыя паводле допісаў у livejournal складаецца імгненна... (Хаця, сёння вызначэнні “рэпутацыя” і “аўтарытэт”, на жаль, страцілі сваю былую каштоўнасць. Цяпер у большай пашане іншае – “імідж”, “рэйтынг”...).

Так ці інакш, але няма сумневу ў адным: прастора livejournal – неабсяжная, а магчымасці тут – велізарныя і выкарыстаць іх можна вельмі канструктыўна. Але пра гэта пагаворым наступным разам...

Лада Алейнік, "Літаратура і мастацтва" (27 лістапада 2009 г.)

ЗЫ: прыводзіцца поўны варыянт артыкула

paplauskaja.livejournal.com

Родныя вобразы / А. Паплаўская. «СучБелЛіт з Ладай Алейнік»

РОДНЫЯ ВОБРАЗЫ Вобразы мілыя роднага краю,                Смутак і радасьць мая!..        Якуб Колас

СучБелЛіт з Ладай Алейнік Лада Алейнік          “...Бясконцыя прэтэнзіі ад пісьменьнікаў проста вымотваюць!”                 Гучыць песьня гурта Rammstein “Du Hast”.         Ася Паплаўская: Прывітаньне, сябры! У эфіры “СучБелЛіт” – вы не памыліліся :) Рамштайнам распачынаем сёньняшні вечар – запускаем цяжкую артылерыю. Бо ў гасьцях сёньня не пісьменьнік, а літаратурны крытык Лада Алейнік!        Чат ажывіўся. Зямеля піша: “Рамштайн – добры пачатак для “СучБелЛіта”. Чую, будзе сеча!” Сечу не абяцаю, але цікавы і зьмястоўны эфір мы вам са спадарыняй Ладай гарантуем. Спадарыня Лада, вітаю вас!        Лада Алейнік: Добры вечар! Добры вечар, Ася! Добры вечар, шаноўныя сябры!         Ася Паплаўская: Я зараз паварочваю на Ладу Алейнік нашу студыйную вэб-камеру, так што, калі ласка, падглядайце!        Спадарыня Лада, давайце мы адразу ад Рамштайна да Рамштайна і пяройдзем. Калі я атрымала вашую музычную падборку, шчыра зьдзівілася: я чакала пабачыць усё, што заўгодна, толькі не Рамштайн у гэтым сьпісе. Чаму такі выбар?         Лада Алейнік: Ася, малайчына! Вельмі двухсэнсоўна – сапраўдная язва-журналістка – пра цяжкую артылерыю прагучала добра. Я ацаніла.        Ася Паплаўская: Дзякуй. Гэта – авансам (сьмяецца).        Лада Алейнік: Час позьні. Па вялікім рахунку, ноч на дварэ. Рамштайн – гэта, хай сабе, і невялікая, але порцыя адрэналіну, бадзёрасьці. Я вельмі люблю Рамштайн і музычную адукацыю цяпер праходжу са сваімі дзецьмі. Старэйшы сын – рокер, малодшы – рэпер. Так што разам зь імі я засвойваю пэўныя музычныя тэндэнцыі. Таму – Рамштайн! Проста дзеля таго, каб настроіцца на нейкую бадзёрую, аптымістычную ноту і далей павесьці гаворку канструктыўную і пазітыўную.         Ася Паплаўская: Ад Зямелі першае пытаньне: “Ася Паплаўская, музыка ад госьці?” Так, паважаныя слухачы! Я вырашыла: давайце-ка мы будзем прымаць музычныя заяўкі ад нашых гасьцей, каб я не ўсталёўвала свае правілы. Няхай валадараць музычныя пажаданьні нашых гасьцей. Сёньня вас чакае добрая, правераная часам музыка. Гэта вам і я, і спадарыня Лада – абяцаем.         Пачнем нашую канструктыўную гутарку, як было раней заяўлена, не з літаратуры. Пра яе мы шчэ нагаворымся. Правільна?         Лада Алейнік: Правільна!        Ася Паплаўская: Спадарыня Лада, імя ў вас незвычайнае, скажам так. У мяне асацыяцыі з песьняй “Хмуриться не надо, Лада. Для меня твой смех – награда…”         Лада Алейнік: Так і было!        Ася Паплаўская: Ці была нейкая гісторыя, зьвязаная з выбарам бацькамі гэтага імя?         Лада Алейнік: Толькі гэтая песьня. Яна тады была вельмі моднай.         Акурат у 1970-м годзе, калі я нарадзілася, гэтая песьня была вельмі модная. Маё імя мне доўга не падабалася. На самой справе такога імя не існуе. Пра гэта я даведалася, калі вырашыла хрысьціцца. Вось у царкве мне і давялі, што няма такога праваслаўнага імя. Лада – у перакладзе са старажытнарускай мовы – значыць “любімая”. Мяне ахрысьцілі Вольгай. Праўда, было гэта ў сталым узросьце: мне ўжо было 20 гадоў. Параілі мне тады, што трэба называцца сваім сапраўдным праваслаўным імем. Ну, як гэта я сваім сябрам і знаёмым скажу: “Ведаеце што, з сёньняшняга дня называйце мяне Вольга”?.. Не атрымалася. Так я і засталася ад нараджэньня вось такой...         Ася Паплаўская: Засталіся такой, якая “не хмурится”…        Лада Алейнік: Правільна! (сьмяецца)        Ася Паплаўская: Ведаю, што ў кожнага крытыка – свой цікавы шлях у гэтую прафесію. Які шлях у літкрытыку прайшла Лада Алейнік?         Лада Алейнік: Шлях абсалютна выпадковы. Я працую ў крытыцы трошкі больш за шэсьць гадоў, на самой справе. Праўда, гэта былі вельмі плённыя гады. Адбылося якім чынам? Захацелася мне падзяліцца меркаваннем пра адзін мастацкі твор – прынесла артыкул у ЛіМ. На той час я актыўна працавала – пісала кандыдацкую дысертацыю, да сучаснай літаратуры ставілася ня надта ўважліва… І раптам узьнікла жаданьне напісаць рэцэнзію (па-мойму, на “Афганскую шкатулку” Андрэя Федарэнкі). На той час у рэдакцыі “ЛіМа” працавала Наташа Якавенка, якая праз тыдзень патэлефанавала мне і замовіла чарговы артыкул. Паступова неяк я да гэтай справы прызвычаілася. Праз год мне прапанавалі рабіць агляды часопісаў – гэта таксама падалося цікавым: чаму б не паспрабаваць?..         ...Ну, а калі абараніла дысертацыю, з’явіўся час дзеля больш актыўнай працы ў крытыцы. За гэтыя шэсьць зь нечым гадоў я напісала каля дзвюх соцень артыкулаў...        Але зараз я адчуваю, што займайцца крытыкай мне трохі надакучыла.         Ася Паплаўская: Чаму так?         Лада Алейнік: Я думаю, ты мяне, Ася, зразумееш, як ніхто… Бясконцыя прэтэнзіі ад пісьменьнікаў проста вымотваюць. Як толькі надрукаваўся недзе чарговы артыкул, пачынаюцца званкі.                 Выходзячы з універсітэта ўключаю мабільнік і пачынаецца... Адзін патрабуе напісаць рэцэнзію на яго кнігу (прыкладна так: “пра каго вы пішаце (?!), хіба ж гэта пісьменнік (?!)”)... Другі проста абураецца, што яго абыходзяць увагай, ігнаруюць. Трэці выказвае нязгоду з маім поглядам ці на ягоны ўласны твор, ці на твор калегі па цэху…                Усё гэта паступова дасягае нейкай крытычнай масы. Пачынаеш разумець, што фактычна ніяк не можаш паўплываць на сённяшнюю сітуацыю ў літаратуры. Складваецца ўражанне, што ўсе зацыклены адно на сабе... Карацей, апроч выдаткаў для здароўя не бачыш ніякай “аддачы” ад гэтай дзейнасьці. А хочацца ж нейкага канструктыву...         Ася Паплаўская: Вось такая няўдзячная рэч літкрытыка…        Лада Алейнік: Няўдзячная, гэта так.        Ася Паплаўская: Калі ня крытыка, то што? Літаратуразнаўства?         Лада Алейнік: Так, літаратуразнаўства.        Ася Паплаўская: Які навуковы інтарэс вашых дасьледваньняў?         Лада Алейнік: На сёньняшні дзень – гэта дзіцячая і падлеткавая літаратура. Гучыць можа неяк несамавіта... Не раз даводзілася чуць: літаратура для дзяцей?.. гэта ж несур’ёзна! Дык вось сур’ёзна! Яшчэ як сур’ёзна! Гэта на самой справе “праблема”, цалік няходжаны: апошнія дасьледванні датуюцца прыкладна 70-мі гадамі мінулага стагоддзя. Новых твораў з’явілася шмат, але школьная праграма амаль не абнаўляецца... Так што думаю, тут трэба шчыраваць і шчыраваць.         Ася Паплаўская: Нядаўна вычытала ў Сеціве меркаваньне нашага знанага філосафа Валянціна Акудовіча. Ён лічыць, што ў нас зусім няма літаратуных крытыкаў! Што вы адкажаце на гэта Валянціну Акудовічу?         Лада Алейнік: Ледзьве не сарвалася з языка… Проста Валянціна Акудовіча няма (сьмяецца). Што тут даказваць? Гэта тое самае, як сцьвярждаць, што я жывая. У нас вельмі многа таленавітых крытыкаў, цікавых – як буйных, так і драбнейшых – прац (маю на ўвазе рэцэнзіі, артыкулы)… У крытыцы вельмі плённа сёньня працуюць… ну што, імёны называць? Гэта будзе вялікая абойма і ўсім гэтыя людзі вядомыя. Літаральна толькі што, едучы ў студыю, адкрыла сённяшні “ЛіМ”. Адразу кінуўся ў вочы артыкул Ціхана Чарнякевіча пра Алеся Разанава. Прачытала з цікавасцю. Праўда, чытала і думала: як гэта можна аналізаваць паэзію, не працытаваўшы ніводнага радка?.. Гэта ў мяне нейкае адпрэчаньне выклікала... Але адразу ўзгадваю, што ў тых, хто чытае мае артыкулы, гэтаксама заўжды шмат прэтэнзій ўзнікае. У кожнага – свой погляд... Між іншым, пасля нядаўняй публікацыі ў “ЛіМе” толькі на емэйл я атрымала 14 лістоў. Народ быў вельмі абураны: як гэта так? ды што там у Сьцяпана за твор?! нізка мініяцюр! чаму гэта вы яго так піярыце?! ды на цэлы разварот газеты!.. і г.д.                ...Сябры мае, геніі дарагія! Напішыце нешта падобнае – будзем вас піярыць з усяе моцы.                Так прыкра было пасля гэтага... Няма народу больш зайздроснага, чым пісьменьнікі. Прычым кожны робіць адсыл менавіта да сваёй “нятленкі”: “Вы ігнаруеце маю творчасць! Вы не адгукнуліся на мой шэдэўр!” Згадваю той “шэдэўр” і прызнаюся: “Ведаеце, калі я насамрэч “адгукнуся”, вы будзеце моцна пакрыўджаны!”         Пісьменьнікам, па-мойму, трэба больш іранічна да сябе ставіцца... Іранічна і патрабавальна.        Мне, дарэчы, усё больш падабаецца гэты гомельскі хлопец Сяргей Балахонаў. Я чытаю яго блог...        Ася Паплаўская: Ён нас слухае зараз, дарэчы!        Лада Алейнік: А гэта дзе ты бачыш?        Ася Паплаўская: А вось у чаце нашым напісаў ня так даўно “Здароўкі!” Сяргей, вы нас, канечне, чуеце, напішыце штось Ладзе Алейнік, памашыце ручкай.        Лада Алейнік: Прывітаньне (сьмяецца)... Сяргей Балахонаў з выдатным пачуцьцём гумару. Дарэчы, мудрацы ва ўсе часы сцвярджалі, што пачуцьцё гумару – першая прыкмета інтэлекту…        Ася Паплаўская: Зямеля піша нам: “Для непрасьвячонных: дзе мы можам, акрамя ЛіМа, пачытаць вашыя артыкулы?”        Лада Алейнік: Акрамя ЛіМа, у “Полымі”, “Маладосці”, “Дзеяслове”, на рускай мове – у “Нёмане”, у навуковых зборніках, што выдаюцца на філалагічным факультэце БДУ, у беластоцкім часопісе “Тэрмапілы”…         Ася Паплаўская: Для “непрасьвячоных” – мая рэпліка: “Маладосць”, “Полымя”, “Нёман”, “Дзеяслоў” – гэта назвы нашых літаратурна-мастацкіх часопісаў.         Давайце мы зараз перапынімся на шыкоўны французскі шансон. Жан-Жак Гольдман “Comme toi”. А пасьля вяртаемся ў СучБелЛіт.                 “Артыкул Алейнік я не чытаў, раман, пра які яна піша, – таксама. Проста я ведаю,         што аўтарка рамана – вельмі класная цётка. Таму Алейнік ня мае рацыі…”                Ася Паплаўская: У эфіры СучБелЛіт. Ася Паплаўская, Лада Алейнік. Вось Сяргей Балахонаў нам махае ручкай. Спадзяюся, што я такі ўключыла нашую студыйную вэбку, так што можаце назіраць цяпер Ладу Алейнік. Сяргей Балахонаў, спадарыня Лада толькі што паслала вам паветраны пацалунак…        Лада Алейнік: Гэта я “фліртую, дзетка”! Памятаеш? (сьмяемся) [Намёк на колішні каментар Сяргея Балахонава да артыкула Лады Алейнік у адным з Інтэрнет-блогаў. – А. П.].        Ася Паплаўская: Спадарыня Лада, вельмі часта даводзіцца чуць, што нашая літаратурна-крытычная праца нікому не патрэбная. Артыкулы не чытаюць, крытыкаў па імёнах ня ведаюць. Ці няма ў вас асабіста пачуцьця незапатрабаванасьці вашай працы?         Лада Алейнік: Па-рознаму бывае.                 Але апошнім часам (недзе, можа, з паўгода) у мяне складваецца ўражаньне, што некаторыя мае артыкулы вывучаюцца “пад лупай”. Я б нават хацела значна меншай увагі.                Абразлівыя абмеркаваньні ў Інтэрнэце… Асабліва мне падабаецца, калі ідзе дыскусія такога кшталту: “Артыкул Алейнік я не чытаў, раман, пра які яна піша, я таксама не чытаў. Проста, я ведаю, што аўтарка рамана, пра якую вядзе гаворку Алейнік, вельмі класная цётка. Таму Алейнік ня мае рацыі…” Пасьля праз коску ідзе шмат-шмат абразьлівых слоў і на гэтым – кропка. У такіх выпадках узьнікае жаданьне па-хуткаму патэлефанаваць і пагаварыць з аўтарам допісу “як пацан з пацаном”... (сьмяемся)        ...У першую чаргу артыкулы чытаюць тыя аўтары, пра якіх пішаш, іх прыяцелі, сябры, ворагі… Ёсць катэгорыя чытачоў, якім даводзіцца чытаць па “прафесійнай неабходнасьці”. Я маю на ўвазе, напрыклад, студэнтаў, якія дасьледуюць пэўныя тэмы і складаюць сабе сьпісы літаратуры.         Сказаць, што крытыка зусім не карыстаеца ўвагай, я не магу. Чытаюць тыя, хто “ў тэме”. Існуе меркаваньне, што наша беларуская літаратура – гэта нешта прыватнае, вузкае, “міжсабойчык” нейкі. Так у любой сферы: у медыкаў, хімікаў, фізікаў – свая тусоўка. Калі я б не глядзела “Еўраньюс”, я б і ня ведала, што ў хіміі адбылася вялікая падзея: вынайшлі новы хімічны элемент, які з цягам часу будзе ўнесены ў табліцу Мендзялеева. Увесь навуковы сьвет (у сэнсе – хімікі ды фізікі) гэта абмяркоўвае. У іх – грандыёзная падзея! Нам, філолагам, як кажуць, да сіняй зоркі тыя элементы. Калі з’яўляецца новы літаратурны шэдэўр, такое ж стаўленьне ў тых жа фізікаў…         Ася Паплаўская: Існуе меркаваньне, што крытык – гэта пісьменьнік-няўдачнік. Маўляў, сам нічога напісаць ня можа, таму ў крытыкі і падаўся, каб сваіх супернікаў і апанентаў крытыкаваць і разносіць…        Лада Алейнік: Практычна ўсе таленавітыя, адораныя пісьменьнікі спрабавалі сябе ў крытыцы. І Колас, і Купала, і Багдановіч, і Цётка, і Гарэцкі… Іх артыкулы – гэта і ёсць, па вялікім рахунку, першыя ўзоры крытыкі. Ды і пазнейшыя творцы: Міхась Стральцоў, напрыклад. З якім захапленьнем мае студэнты чытаюць і аналізуюць ягоныя працы! Якія дыскусіі разгортваюцца вакол “Загадкі Багдановіча”!.. І да сучасных пісьменьнікаў, якія так выказваюцца, я магла б зьвярнуцца з сустрэчнай прапановай... Калі ўсе крытыкі – няўдачнікі, можа б вы, пісьменьнікі, паказалі б як трэба “крытыкаваць”. Нешта ў нас сёння так званая “пісьменніцкая крытыка” закульгала на абедзьве нагі! Дзіўна гэтаксама тое, што сёньня ў крытыцы значна больш падзей, чым у літаратуры.         Карацей, тым пісьменнікам, хто так выказваецца, магу сказаць адно: хай спачатку бярвеньне з уласных вачэй павыцягаюць, а пасьля шукаюць парушынкі ў вачах крытыкаў.        Ася Паплаўская: Вы закранулі тэму істотных падзеяў, што назіраюцца зараз у крытыцы. Можа, распавядзеце пра іх падрабязьней?        Лада Алейнік: Кожны пісьменьнік лічыць, што ягонае апавяданьне – нават самае дробнае – гэта падзея. Чаму крытык ня мае права лічыць, што яго артыкул – гэта падзея? Я так мяркую паводле абмеркаваньняў у Livejournal. Я бачу жывую рэакцыю фактычна на кожную крытычную публікацыю ў “ЛіМе”, у часопісах, што выдаюцца ў холдынгу, у “Дзеяслове”. Дай Бог, каб так і апавяданьні абмяркоўваліся! Так што, я лічу, што ў крытыцы сёньня жыцьцё значна больш бурлівае…        Ася Паплаўская: Да паглыбленьня ў блогасферу мы яшчэ падыйдзем, а зараз трэба не прапусьціць пытаньні, што паступаюць да нас у чат. Зямеля пытаецца: “Дарэчы, пра літаратурныя шэдэўры. Нешта параіце з маладых аўтараў? Пра Балахонава мы ўжо зразумелі”.        Лада Алейнік: Ася, разумееш, у нас ува ўсіх розныя паняцьці пра ўзрост. Мне, скажам, Федарэнка малады, а вам ён, мабыць, старым дзядзькам падаецца.        Ася Паплаўская: Чаму? Для мяне ўсе, каму да 40 – усе маладыя.        Лада Алейнік: Андрэю Федарэнку крыху больш за 40… Вельмі люблю ягоную прозу. Я ўважліва прачытала абсалютна ўсё, што ён напісаў. Лічу яго вельмі таленавітым пісьменьнікам. Зараз, дарэчы, рыхтую адказ спадару Грышкевічу, які вельмі негатыўна ацаніў яго новы раман-эсэ “Мяжа”. Лічу, што ён абсалютна нічога не зразумеў: складаць са слоў сказы – ня значыць зразумець сэнс мастацкага твора. Грышкевічу параю ўважліва прачытаць артыкулы Алеся Адамовіча, у прыватнасьці “Аб эстэтычнай глухаце ў крытыцы”.         Раман-эсэ “Мяжа” – аўтабіяграфічны твор, дзе Андрэй Федарэнка расказаў увогуле пра ўвесь свой шлях у літаратуры. Асноўная эмоцыя гэтага твору – зьдзіўленьне: як так адбылося, шо я стаў пісьменьнікам? Ён разважае пра літаратуру, пра сваё стаўленьне да мастацкай творчасьці… Гэты твор у ягонай творчай біяграфіі вельмі лагічны, таму што гэтую тэму ён па-рознаму разглядаў у аповесьці “Повесць”, у рамане “Рэвізія”, у эсэ “З кошыкам, або Гісторыя ненапісанай аповесьці”, што публікавалася ў “Дзеяслове”. Раман-эсэ “Мяжа” для мяне абсалютна лагічны, нават чаканы. Я на адным дыханьні яго чытала. Нават падзялюся сакрэтам: зьвярталася да Андрэя з просьбай даслаць мне на электронную пошту часткі раману, што не былі шчэ апублікаваныя ў часопісе. Вельмі карцела хутчэй прачытаць...        З вялікай увагай стаўлюся да творчасьці Алеся Наварыча, Адама Глобуса, сёньня я захапляюся творамі Уладзіміра Сьцяпана. Ён піша магутна. Ягоныя навэлы апошніх гадоў – вялікае задавальненьне і для розуму, і для душы. Мае студэнты з радасьцю чытаюць ягоныя творы. Пасьля мы разам іх абмяркоўваем. Студэнты зараз мяне слухаюць і не дадуць схлусіць. Яшчэ магу называць і называць імёны. Але бачу, што Ася мне падміргвае, відаць, хоча задаць наступнае пытаньне.         Ася Паплаўская: Ася падміргвае, бо да нас далучаюцца новыя слухачы. Лось Незацугляны піша: “А-а-а-а-а, я спазьніўся!” Але ў нас яшчэ ёсьць паўгадзіны :) У студыі Лада Алейнік, літаратаурны крытык, літаратуразнаўца, выкладчык, цудоўны, сьветлы чалавек з выдатным пачуцьцём гумару.         Спадарыня Лада, дарэчы, пра студэнтаў. Што вы ім чытаеце?        Лада Алейнік: Я выкладаю і на беларускім аддзяленьні, і на рамана-германскім. Адзін з асноўных курсаў на беларускім аддзяленні – гісторыя беларускай літаратурнай крытыкі. На рамана-германскім – гісторыя беларускай літаратуры ХХ – пачатку ХХІ стагоддзяў. Мне шанцуе, у мяне харошыя студэнты. У мяне зараз проста бліскучы пяты курс. Вялікі спецкурс (тут чытаю “Сучасную беларускую дзіцячую літаратуру”). І вельмі добрыя студэнты ў мяне ў семінары. Алесь Грыбоўскі, напрыклад, талковы хлопец, актыўна пачаў друкавацца...         Асноўная мая праца – універсітэцкая. Ёй прысьвечаны і асноўны час, і асноўныя перажываньні, і ўсялякія клопаты. Крытыка – гэта, хутчэй, хобі. Хаця... Паступова “зацягнула” і крытыка, гэтаксама стала “кавалкам жыцця”.         Ася Паплаўская: На гэтай ноце мы перапынімся на яшчэ адну кампазіцыю, абраную Ладай Алейнік. Metallica - Nothing Else Matters                 “Безумоўна, я вельмі класная цётка!”                 Ася Паплаўская: Мы з Ладай Алейнік паддаліся такому рэлаксу… Нам піша Лось Незацугляны: “Мне так прыемна слухаць ваш дыялог. Нават пытаць нічога не хачу. Не спыняйцеся. Сапраўдная асалода”.         Лада Алейнік: Які мілы чалавек!         Ася Паплаўская: Дзякуй вялікі вам, Лось Незацугляны! Далей чытаем чат. Зямеля: “З часам зацікаўленасьць студэнтаў да беларускай літаратуры павялічваецца ці памяншаецца?”        Лада Алейнік: Разумееце, студэнты вельмі розныя. Ёсьць людзі выпадковыя (у любой ВНУ такія ёсьць), ёсьць студэнты фанатычна-апантаныя прадметам вывучэньня, а ёсьць спакойныя, па-беларуску памяркоўныя, удумлівыя, разважлівыя. Мне дужа складана зрабіць такое рэзюме: сёньня вось такая ўвага да літаратуры. Усё – па-рознаму. Часам трэба сто разоў нагадаць, каб прачыталі пэўны мастацкі твор, але студэнты яго ўпарта ігнаруюць. Бывае, што самі – у захапленьні ад нейкай рэчы – раяць мне прачытаць… Калі шчыра, то я не зусім задаволеная той увагай, якую студэнты праяўляюць да літаратуры. Хацелася б нейкай “усеахопнасці”. Толькі так можна скласці агульнае ўяўленне пра сучасны літаратурны працэс. Але назіраю пераважна арыентацыю на “персаналіі”: ёсьць, скажам, дзесятак папулярных імёнаў, чые кнігі імгненна разьбіраюцца ў кнігарнях, ды і часопісы з публікацыямі іх твораў не залежваюцца ў “Саюздруку”. Студэнты, найперш, чытаюць тых, хто “на слыху”, пра каго чулі...        Ася Паплаўская: Слухалі мы са спадарыняй Ладай “Металіку”, паддаліся лірычнаму настрою і гутарка так – опа! – зайшла пра дзяцей. Я ведаю, што ў вас два сыны, так? Чым яны займаюцца? Распавядзіце нам пра іх.        Лада Алейнік: Гэта самыя лепшыя дзеці ў сьвеце! (сьмяемся)        Ася Паплаўская: Ну канечне! Мы не сумняемся і падхопліваем гэты мэсэдж!         Лада Алейнік: Я заўважыла, што неяк так выхоўваю сваіх дзяцей… Я не хачу сказаць, што мае бацькі дрэнна мяне выхоўвалі, не. Раз сёння я такая класная цётка... (смяёмся), гэта значыць бацькі выхоўвалі мяне правільна. Але ў нас так было прынята ў сям’і: маўляў, хваліць сваіх дзяцей – гэта дрэнны тон. Хай “староннія людзі пахваляць”, а мы, значыць, будзем трымаць іх “у строгасці”... А ў мяне склалася так, што сваіх хлопцаў я выхоўваю ў адваротным парадку. Я ніколі не хавала захаплення ад іх поспехаў, захвальвала, песціла, патурала іх ідэям і “пачынанням”. Зараз яны дарослыя. Яны – мае сапраўдныя сябры, галоўныя дарадчыкі... (Сёння ўвогуле, па-мойму, яны мною нават больш апякуюцца, чым я імі). Вельмі адрозныя па характарах і здольнасцях. Старэйшы сын пэўны час “шукаў сябе”: скончыў філалагічнае аддзяленне Ліцэя БДУ, захапіўся беларускай літаратурай… Я ўзрадавалася: падрастае ў мяне калега. А пасьля пераарыентаваўся, паехаў у Кітай, паступіў у Даляньскі політэхнічны універсітэт… Вывучае там мову і эканоміку. Дарэчы, учора ён прыехаў на канікулы. Будзе дома цэлы месяц. Мы не бачыліся паўгода, так што ў мяне ў сям’і свята...        А малодшы сын – мастак. Ён яшчэ, праўда, толькі рыхтуецца паступаць у ВНУ, але ўжо пазіцыянуе сябе няйнакш як мастак. Безумоўна, для мяне ён – самы таленавіты і адораны. У нас уся хата ў ягоных працах, ён ужо два гады наведвае курсы пры Акадэміі мастацтваў і індывідуальна займаецца са спецыялістам-прафесіяналам. Выкладчыкі кажуць, што ён вельмі здольны... Мяне проста распірае ад гонару! Ну, зразумела, у такой класнай маці, як я, іншых дзяцей проста быць ня можа (сьмяецца).         Ася Паплаўская: Я паабяцала вам паглыбіцца ў блогасферу. Давайце мы туды і боўтнемся. Я ведаю, што вы актыўна чытаеце блогі літаратараў, нават ня так даўно апублікавалі ў “ЛіМе” артыкул пра іх. На вашую думку, наколькі глыбока сыйшла сучасная беларуская літаратура ў блогі?         Лада Алейнік: Відаць, у блогах не зусім “літаратура”. Допісы, якія можна ідэнтыфікаваць як мастацкія творы, сустракаюцца літаратальна ў трох-чатырох пісьменьнікаў. Скажам, гэта мініяцюры Уладзіміра Сцяпана, Адама Глобуса... Цікавыя мініяцюры змяшчае Валерый Гапееў... У Сяргея Балахонава сустракаюцца па-мастацку адмысловыя тэксты. Цікава чытаць самі тэксты, але цікава і людзей вывучаць... Адны дзеляцца творчымі планамі, іншыя – бягучымі думкамі, ацэнкамі культурных з’яў, настроем… Гэта называецца (у літаратуразнаўстве гэта ўжо сталася моўным штампам) “творчай лабараторыяй мастака”.                 Я чытаю блогі і бачу перад сабой людзей: хтосьці мяне ўражвае глыбінёй, хтосьці – пустатой, яшчэ нехта – датклівасьцю, чуйнасцю... Глобус, напрыклад, уражвае тэмпераментам (ох, як ён па-хуткаму шабляй пачынае махаць!), Сьцяпан – сваёй лірычнасьцю, тонкім адчуваньнем з’яў навакольнага жыцьця, Гапееў – філасафічнасьцю, Южык – скандальнасьцю.                У кожнага – сваё. Так што гаварыць, што па гэтых допісах можна ацэньваць пісьменьніка… Відаць, не. Калі ацэньваць – то, безумоўна, па творах. Але запісы ў блогу дадаюць пару-тройку штрыхоў да творчага аблічча мастака. Бо тут кожны вельмі празрыста відзён...         Ася Паплаўская: У нас застаецца ўсяго пяць хвілінак! А нам шчэ трэба паслухаць апошнюю песьню, што замовіла спадарыня Лада. Я, наступаючы на горла ўласнай песьні, задаю апошняе пытаньне: спадарыня Лада, уявім сітуацыю: нас зараз слухае патэнцыйны будучы літаратурны крытык. Можа быць, Лось Незацугляны хоча стаць літкрытыкам, таму яму так падабаецца нашая размова… Сядзіць ён і ламае галаву: што пісаць, куды падацца і дзе друкавацца? Падкажыце, як пайсьці па шляху літаратурнага крытыка.        Лада Алейнік: Вы прачыталі мастацкі твор, вас нешта закранула – дайце яму пісьмовую ацэнку і прынясіце свой допіс у рэдакцыю. Усё насамрэч вельмі проста. Аднак адразу хачу папярэдзіць: гэтая справа заразная, яна зацягвае і пагражае выдаткамі для здароўя.         Ася Паплаўская: Пацвярджаю! Як чалавек, які таксама з гэтай самай крытыкай зьвязаўся. Ну што, спадарыня Лада, ваш апошні мэсэдж людзям, якія сёньня былі з намі.         Лада Алейнік: Пабольш гумару і аптымізму, дарагія сябры... (Я ня ведаю, праўда, каго зараз пераконваю: сябе ці слухачоў...). Карацей, да ўсяго трэба ставіцца па-філасофску... Працаваць над сабой, вучыцца дараваць крыўды, рабіць, зразумела, нейкія высновы з жыццёвых урокаў, але засяроджваць увагу на пазітыўным, сьветлым. Між іншым, гэтаму мы можам павучыцца ў Асі Паплаўскай...         Ася Паплаўская: Мы з вамі разьвітваемся і ставім апошнюю на сёньня кампазіцыю Elton John - Can You Feel The Love Tonight. Атрымлівайце асалоду. Сустрэнемся роўна праз тыдзень, у наступную пятніцу ў эфіры СучБелЛіта. Пакуль-пакуль. Пачуемся!

2009–2018. Беларусь, Менск.

rv-blr.com

Лада Алейнік "Што рабіць з чалавекам, які абразіў": euga

Як я пазначыла, сёння ў "ЛіМе" (25.09.2009) быў працяг дыскусіі. Артыкул Наталлі Пазняк я ўжо вывесіла. Цяпер - артыкул Лады Алейнік "Што рабіць з чалавекам, які абразіў". Таксама амаль без скарачэнняў. Месцамі, на маю думку, занадта востры. Але...

На развароце кідаецца ў вочы назва іншага артыкула: "Вы гэта сур'ёзна?" Змест ягоны не мае дачынення да дыскусіі, але мне здаўся чамусьці міжвольным прывітаннем ад вярстальніка з нагоды распачатай дыскусіі, таму я не змагла ўстрымацца ад вывешвання адпаведнага фота.

Лада Алейнік

ШТО РАБІЦЬ З ЧАЛАВЕКАМ, ЯКІ АБРАЗІЎ...

Яшчэ ў 1994 годзе Людміла Сінькова (пад дзявочым прозвішчам Корань) надрукавала ў “ЛіМе” артыкул “Новая маргінальная беларушчына. Паводле цытат”. Тады яна палемізавала з цэлым шэрагам літаратараў (В. Акудовічам, С. Дубаўцом, М. Матрунчыкам, І. Бабковым, У. Ахроменкам і інш.), якія фактычна дэкларавалі ў друку “смерць нацыянальнай культуры”. Прывяду толькі дзве вытрымкі з тэкстаў, якія выклікалі нязгоду Людмілы Сіньковай.

“Ці існуе беларуская нацыянальная культура? <...> ...няма глыбокай рэфлексіі над дынамікаю развіцця нашай культуры. А таму і няма таго, што мы можам упісаць у еўрапейскую карціну свету. Вось і атрымоўваецца: ёсць нацыя, але няма культуры...” (Матрунчык М. Што мусіць быць у ідэале?).

“Беларускай культуры ў класічным разуменні тэрміна на сённяшні дзень няма. <...> пра нас пакуль рана гаварыць, як пра нацыю, а таму тэрмін “беларуская культура” варта адкласці да лепшых часоў” (Ахроменка У. Субкультура).

Людміла Сінькова не толькі вельмі доказна аспрэчыла гэтыя тэзісы, але і даходліва патлумачыла вышэйназваным прамоўцам (кожнаму паасобку) вульгарызатарскую сутнасць іх меркаванняў.

Прайшло паўтара дзесяткі год. І вось аб сваім прыходзе ў літаратуру абвясцілі новыя “месіі”. Праўда, гэтыя абралі іншую стратэгію. Ганьбаванне нацыянальнай культуры, шальмаванне айчыннай гісторыі, літаратуры, мовы яны вырашылі зрабіць “мастацкім фактам”.

“Народ мой прыземісты, сутулкаваты і нязграбны, смярдзючы, з пажаванаю скураю на тварах, нікому не патрэбны, па-хамску тлусты, рыззё ды жалезныя зубы. Лепшага нікога няма” – піша Ева Вежнавец.

“Значна цяжэй прызнацца нарэшце самому сабе, што той мужык, які гучна і груба ўсклікнуў калісьці: “А хто там ідзе?”, насамрэч быў сляпым, што да літаратуры, а другі мужык, з абавязковым батанічным псеўданімам, не ўмеў пісаць прозы, а трэцяга праз пяцьдзесят гадоў не надрукавала б нават тая антылітаратурная газета, дзе працаваў Хадок, настолькі цьмянае ўяўленне пра мастацтва слова меў класік” – заяўляе Альгерд Бахарэвіч.

“Няўдачнік – гэта ўвогуле скразны герой беларускай сацыякультурнай прасторы, пачынаючы з Кастуся Каліноўскага, у якога нічога не атрымалася. Кажуць, што гісторыя пішацца пераможцамі. Гісторыя Беларусі – выключэнне, бо яна пісалася няўдачнікамі...” – сцвярджае Марыя Мартысевіч.

Безумоўна, гэтыя “мастацкія ўзоры” не маглі застацца па-за ўвагай Людмілы Сіньковай. Яе артыкул “Старая маргінальная беларушчына ў тэкстах А. Бахарэвіча, М. Мартысевіч і Е. Вежнавец” быў змешчаны ў навукова-метадычным зборніку “Беларускае літаратуразнаўства”, які выдаецца на філфаку БДУ (прафесар Сінькова з’яўляецца яго галоўным рэдактарам). Аксана Бязлепкіна (намеснік галоўнага рэдактара) з абсалютна прыватнай мэтай – дзеля рэкламы выдання – вывесіла артыкул у сваім інтэрнет-дзённіку. Публікацыя зрабілася прадметам гарачага абмеркавання...

Па вялікім рахунку допісы, якія з’явіліся ў livejournal Аксаны Бязлепкінай, назваць палемікай досыць цяжка. Інтэлектуальны ўзровень і агульны досвед большасці ўдзельнікаў “дыскусіі” насамрэч уразіў. Адныя азадачыліся тэрміналогіяй (“мэйнстрым” і “маргінальнасць”... словы нават вымавіць няпроста, а ўжо зразумець...), другія распісаліся ў абсалютнай некампетэнтнасці (маўляў, “не разумею”, “не чытаў”, “не ведаю” і г.д.). Іншыя кранулі непасрэднасцю. Сярод апошніх balachon з прызнаннем “не зусім зразумеў, пра што гаворка” і скарыстаўся дыскусіямі, каб проста пафліртаваць з Аксанай Бязлепкінай, гумарыст syarzhuk з рэплікай “артыкул ніасіліў, але хачу пахваліць здымак Марыйкі, вельмі спадабаўся”, lizdejka, якая падкупіла непадробнай шчырасцю: “Артыкул не асіліла – мутнаваты. Зрэшты, не асіліла ні Бахарэвіча, ні Вежнавец. Марыйку чытаю малымі порцыямі – вялікімі не асільваю таксама. Сучаснай беларускай літаратуры ў прынцыпе не люблю – пустая і дэзарыентаваная, нібы выпадковы набор каляровых фанцікаў: падчас чытання, можа, і ўразішся, а пасля – што прачытаў – фіг яго ведае”.

Нямала сярод блогераў і тых, хто ўвогуле не здольны сфармуляваць пэўную думку. (Не магу не адзначыць вытрымку і тактоўнасць гаспадыні блогу, якая напрацягу ўсёй гаворкі нідзе не пераступіла межы карэктнасці і трымалася вельмі годна. На маю думку яна прадэманстравала не толькі вышэйшы пілатаж дыпламатычнасці, але і ўзор дыскутавання). У цэлым “палеміка” выключна ярка адлюстравала як інтэлектуальны, так і маральны воблік прыхільнікаў творчасці вышэйназваных “мастакоў слова”. Самае адметнае, што абаронцы пісьменнікаў нават не спрабавалі апеляваць уласна да іх тэкстаў. (Натуральна, каб весці аргументаваную дыскусію, найперш трэба прачытаць самі творы...). Значна прасцей усчаць лямант: “Нам забараняюць пісаць, як мы хочам!” Хто забараняе? Працытуйце тыя радкі з артыкула, дзе вам забараняюць пісаць(?)...

Прафесар Сінькова толькі дала кампетэнтную ацэнку творчасці маладзёнаў, якія лічаць, што аплёўваць нацыянальнае – гэта цалкам натуральна. Так, ацэнку рэзка негатыўную. А вы чакалі якой?

З тых аўтараў, чыя мастацкая практыка аналізавалася ў артыкуле Людмілы Сіньковай, у дыскусіі “засвяцілася” адно Марыя Мартысевіч. Пакіну без увагі ўсе яе выпады і абразлівыя каментары. Здзівіла іншае. За сабой спадарыня Мартысевіч пакідае права пісаць што заўгодна, аднак надзвычай крыўдліва рэагуе на чужыя словы. Так, напрыклад, адзін з блогераў (нехта kryviec) зрабіў у інтэрнеце такі допіс: “Сучасную беларускую літаратуру я не надта люблю. Спрабаваў чытаць Глобуса, Бахарэвіча, Мартысевіч ды яшчэ сяго-таго. Зусім не ўражвае мяне іхні выпяндрож, беспадстаўны снабізм і простае калькаванне заходніх канонаў. Адзінае месца, куды я рэкамендаваў бы выпраўляць гэткія кнігі – не бібліятэкі, а цэнтральныя плошчы, асветленыя полымем вялікага вогнішча. <...> Нядаўна вось адна пані-навуковец з класічным літаратурным густам зноў наехала на “маладую генерацыю”. І слушна наехала. Прызнаю свой чытацкі суб’ектывізм, але згодны бадай цалкам з яе аргументамі. <...> Іншая пані з той жа нагоды пытаецца пра тое, чым ёсць нацыянальны міф, які павінен быў бы класціся ў падмурак сучаснай літаратуры. Ды складнікі яго застаюцца нязменнымі, калі мы кажам пра сакралізацыю: Зямля, Род, Традыцыя, Айчына, Тутэйшасць, Гонар і Годнасць... Яны нікуды не знікаюць і не знікнуць, бо гэта падстава Быцця. Мяняюцца толькі варункі вакол іх. І сёння ў “новым дзіўным свеце” дэмакратуры, талеразму і мульцікульці яны актуальныя як ніколі. Шкада толькі, што мала хто з тутэйшых літаратараў гэта разумее. Хто з іх не кінуўся ў багну постмадэрнісцкай брыдоты, а наадварот кажа пра тое, як выжыць сярод яе і перамагчы? Таму пакуль і не будзе ў нас сваіх Кнутаў Гамсунаў і нават да Васіля Быкава яшчэ не хутка хтосьці наблізіцца. На жаль”.

Безумоўна, “полымя вогнішча” ў гэтым допісе ўсяго толькі іранічная гіпербалізацыя. Але хіба ж магла спадарыня Мартысевіч не скарыстаць такую зручную падставу ізноў палямантаваць? Якая кашчуннасць! – загаласіла пісьменніца. – “Яны заклікаюць паліць нашы кнігі на плошчы!..” Не, панове. “Рукапісы не гараць”. Разумееце, пра што я?

Што тычыцца Бахарэвіча... Неяк мяне моцна крануў адзін допіс у яго асабістым блогу. Прывяду вытрымку з таго тэксту: “Нехта ziankovich (не ведаю, хто такі) абразіў маю жонку. Жанчыну, якую я кахаю, якая нарадзіла маю дачку, якая дзеліць са мной наступствы ўсіх маіх авантураў. <...> Гэты Зянковіч парушыў у нашым доме раўнавагу і спакой, ускладніў нашае і без гэтага няпростае жыццё. Што ён зрабіў? Даў сваю ацэнку падзеям на Нямізе – тым самым, што адбыліся 30 траўня 1999 года. “Гопнікі перадавілі гопнікаў, і дзякуй богу, і няма чаго іх шкадаваць”, прыкладна ў такім сэнсе выказаўся гэты Зянковіч (вялікі, відаць, інтэлектуал). Выказаўся ў чужым блогу, неабачліва паспадзяваўшыся, што нікога гэта наўпрост не закране – надта малая імавернасьць сустрэць у інтэрнэце сваякоў загінулых <…> Што трэба рабіць з чалавекам, які абразіў тваю жонку, я добра ведаю. Я паважаю сваю жонку. Усе гэтыя гады яна старалася, каб тэма Нямігі ніколі не ўсплывала ў нашых размовах з сябрамі і знаёмымі, каб на гэтай тэме не было ніякіх спекуляцый, каб той факт, што на Нямізе загінула яе сястра, не змог паўплываць ні на стаўленне людзей да яе, ні на яе стаўленне да іншых. Яна перажывала ўсё ў сабе, вельмі годна і мужна. <...> Нават на могілкі яна ходзіць у адзіноце і вельмі не любіць браць удзел у непазбежных калектыўных плачах”.

Я шчыра спачуваю пісьменніку, спачуваю яго жонцы. Разумею іх боль. Але... Бахарэвіч піша: “Што трэба рабіць з чалавекам, які абразіў тваю жонку, я добра ведаю”. Можа ён гэтаксама ведае, што рабіць з чалавекам, які абразіў мой народ, маіх продкаў, маю мову?..

...Ева Вежнавец назвала сваю кнігу “Шлях дробнай сволачы”. Што ж, трэба прызнаць – у самой назве ўвасоблена аб’ектыўная ацэнка дзейнасці пэўных прадстаўнікоў маладога літаратурнага цэху. Верш, якім пісьменніца завяршае кнігу, выключна дакладна вытлумачвае сутнасць іх жыццёвай пазіцыі:

Праўда, што бітву кідаюць адныя калекі ды лохі,А таксама мы, невялікія сволачы,Якія выбралі жыць на каленях,І не хочуць быць бітымі стоячы.

На другім фота Лада Алейнік (с)А. Бязлепкіна

euga.livejournal.com

Лада Алейнік. Чатыры кароткія апавяданні

Цяжка быць Богам

Прыгадваючы свае школьныя гады, заўжды са шкадаваннем успамінаю гэтага хлопца. Са шкадаваннем і з дамешкам сораму, прыкрай няёмкасці.

Ці не ў кожным класе былі такія вучні… Самотныя ізгоі, якіх не прымалі ні ў адзін хаўрус, з якімі ніхто не сябраваў. У лепшым выпадку іх не заўважалі, у горшым — яны рабіліся ахвярамі дзіцячай зграі — з іх кпілі і здзекаваліся, іх бясконца прыніжалі і абражалі.

Вось такой ахвярай быў у нашым класе гэты хлопец. Не, такой жорсткасці, якую сёння можна ўбачыць у Сеціве — калі падлеткі натоўпам топчуць нагамі аднагодка і здымаюць гэта на мабільнікі, — у нас не было. Было іншае...

Мы вучыліся разам усяго два гады. Пасля восьмага класа, калі частка вучняў паступіла ў тэхнікумы ды вучылішчы, астатніх «аб’ядналі» — з пяці восьмых класаў утварылі два дзявятыя. Вось так мы сталі з ім аднакласнікамі.

Хлопец гэты быў… вялізны. Вельмі высокі і вельмі тоўсты, рыхлы і няўклюдны. І страшна неахайны. Не прыгадаю, каб хоць раз бачыла яго з чыстай галавой. Валасы ў яго заўсёды былі тлустыя і зліплыя. Твар вуграваты. Школьны касцюм — пакамечаны і заплямлены. Ад яго патыхала потам і нейкімі лекамі — ці то валяр’янкай, ці то карвалолам. Апроч таго, у яго былі акуляры з тоўстымі лінзамі, якія рабілі вочы маленькімі, а ўвесь твар камічным.

За адну парту з ім ніхто не садзіўся. Ім адкрыта грэбавалі. Зняважыць яго не лічылася чымсьці выключным, гэта было натуральна, як чхнуць. Яго ніхто не называў па імені, да яго звярталіся толькі па мянушцы — Сала.

У яго не было сяброў ні ў школе, ні па-за школай. На вуліцы яго можна было ўбачыць толькі ў кампаніі маці — неверагодна тоўстай жанчыны ў дзіўнай вопратцы. Яна заўжды была апранутая ў нейкія старасвецкія ўборы — шырокія і даўжэзныя спадніцы, кофтачкі з процьмай брыжыкаў ды карункаў, ідыёцкія капялюшыкі. Сын і маці былі вельмі падобныя — абое вялізныя, няўклюдныя… і агідныя.

Вучыўся ён добра. Асаблівыя здольнасці выяўляў у матэматыцы ды фізіцы. Гэтым карысталіся. У яго ледзь не штодня адбіралі партфель, выцягвалі сшыткі з дамашнімі заданнямі і дружна спісвалі. А пасля шпурлялі сшыткі яму ў твар і гразілі: «Ну, глядзі, Сала! Калі будуць памылкі, капец табе!»

Але найбольшыя прыніжэнні ён перажыў у дзясятым класе — калі закахаўся ў аднакласніцу. Не ведаю, што яго ў ёй прывабіла. Бо не была яна ні прыгожай, ні разумнай… Ці не самая разбэшчаная ў нашым класе, вучылася праз пень-калоду.

Ён не ўмеў хаваць пачуцці, у яго ўсё было на твары. На ўроках вачэй з яе не зводзіў — нават за тоўстымі лінзамі было відно, якой пяшчотай поўняцца яго вочы.

А дзяўчына гэтая ўспрыняла яго ўвагу як абразу. Яна проста ўзненавідзела яго! (Тым больш, што яе пачалі пацвельваць аднакласнікі — маўляў, вось які ў цябе класны кавалер! Пашанцавала дык пашанцавала!). Праходзячы каля яго парты, яна магла плюнуць яму ў сшытак. Бруднай анучкай, якой мыюць дошку, магла пляснуць яму па твары і задаволена зарагатаць пры гэтым на ўвесь клас. А ён ніяк не рэагаваў — чырванеў і маўчаў.

Дасюль не магу дараваць сабе, што я тады яго не абараніла. Я магла гэта зрабіць. Не, я не была супер-пупер аўтарытэтам у класе. Відавочнага лідара ў нас ўвогуле не было. Проста з маім меркаваннем лічыліся. І я дакладна ведаю, што калі б загадала пакінуць гэтага хлопца ў спакоі, ад яго адчапіліся б. Толькі вось тады мне не было яго шкада. Зусім. Ні кроплі. Ён не выклікаў у мяне ніякага спачування, адно агіду ды грэблівасць. Мне, як і ўсім, было смешна, калі ў сталоўцы нехта пацэліць катлетай у яго міску з баршчом. Смешна было глядзець, як ён абцірае рукавом запырсканы твар…

Дзіўна, але пасля заканчэння школы — на працягу дваццаці пяці гадоў! — мы з ім ніводнага разу не перастрэліся. Хоць яго дом стаіць на адлегласці каля сотні метраў ад майго, і паўз гэты дом я кожны дзень праходжу па некалькі разоў.

З той аднакласніцай, у якую ён быў закаханы, нашы шляхі таксама разышліся адразу пасля школы. Праўда, яе мне даводзіцца бачыць амаль штодня — у кампаніі спітых мужыкоў каля крамы. Часам яна запыняе мяне і жаласліва просіць грошай — заўсёды адна і тая ж песня: «Выручы… вельмі трэба… я ж аддам…».

І вось гэтым летам, працуючы ў прыёмнай камісіі, я такі сустрэла таго хлопца. Мы сутыкнуліся каля выхаду з універсітэцкага рэктарата. Ён галантна адчыніў перада мной дзверы, глянуў у твар і… пазнаў. І так радасна павітаўся, быццам убачыў дарагога сябра!

Выйшлі з будынка і прыпыніліся пагаварыць. Ён расказаў, што даўным-даўно жыве ў іншым раёне горада, да маці прыязджае рэдка. Часцей яна ездзіць да яго — дапамагае даглядаць дзяцей. Іх у яго двое — сын і дачка. Працуе ён ва ўніверсітэце. Летась абараніў доктарскую.

Нельга сказаць, што знешне ён моцна змяніўся. Такі ж высозны і тоўсты. Толькі цяпер ён выглядаў не няўклюдна, як у падлеткавыя гады, а прадстаўніча ды імпазантна. Увесь з сябе рэспектабельны, халёны, дагледжаны. Тыя жудасныя акуляры змяніў на кантактныя лінзы. Патыхаў дарагой парфумай. Пахваліўся дарагім аўтамабілем.

Мне страшна хацелася папрасіць у яго прабачэння за ўсё, што калісьці адбывалася ў школе. Але размова ў нас была такая лёгкая і прыязная, што няёмка было нават згадваць пра колішнія падзеі. Магчыма, я проста сапсавала б яму настрой напамінам пра былое. Бо каму прыемна такое ўспамінаць?

А пасля ён пацікавіўся, ці не ведаю я, як пажывае тая дзяўчына — тая, у якую ён быў закаханы ў дзясятым класе, і якая так люта помсціла яму за гэта. І я схлусіла. Сказала, што сто год яе не бачыла і нічога пра яе не ведаю. А што я павінна была яму сказаць? Што яна ўшчэнт спілася? Што яна ходзіць брудная і пабітая? Было ж відно, што нават праз дваццаць шэсць гадоў пасля школы, пасля ўсіх прыніжэнняў, якія стрываў ад той дзяўчыны, ён захаваў да яе нейкія рэшткі пачуццяў. Вось няхай і далей захоўвае. Магчыма, ён марыць сустрэць яе калі-небудзь. Марыць, што яна ўбачыць, якім ён стаў, і моцна-моцна пашкадуе, што тады адпрэчыла яго.

Пасля той сустрэчы я доўга думала пра гэтых дваіх. Фантазіравала, як маглі б скласціся іх лёсы, калі б, напрыклад, усё пайшло па-іншаму… Уяўляла розныя варыянты разгарнення жыццёвых сюжэтаў.

Разумею, якая няпростая праца ў Таго, хто назірае за намі зверху. Столькі лёсаў у Яго руках! І пра кожны лёс трэба паклапаціцца асобна. Відавочна, што шанц Ён дае кожнаму. Ну, а ўжо як распарадзіцца гэтым шанцам — наша асабістая справа.

Аве, Оза

Мянушка «Оза» прыляпілася да яе ў восьмым класе. Дакладней, пасля восьмага класа — улетку, у канцы чэрвеня. Разам з іншымі вучнямі восьмых-дзявятых класаў яна брала ўдзел ва «ўрачыстай частцы» выпускнога вечара. У нашай школе была такая завядзёнка — выпускнікоў віншавалі вучні на клас альбо два малодшыя: чыталі ім вершы з усялякімі добрымі пажаданнямі, спявалі песні пра «цудоўныя школьныя гады» і ўсё такое. Я тады стаяла на сцэне актавай залы поруч з Аксанай і, вядома ж, неверагодна хвалявалася. Я дасюль хвалююся, калі даводзіцца публічна выступаць.

…Аксана была крыху дзіўнай — маўклівай, заглыбленай у сябе, нейкай адстароненай. Незразумелай, адным словам. З ёй было цяжка. Ёсць такія людзі, з якімі і гаварыць складана, і маўчаць немагчыма. Яна якраз з такіх... Хаця, трэба заўважыць, да таго выпускнога вечара на яе ніхто асабліва не звяртаў увагі. Магчыма, каб не гэты выступ, так бы і далей ішло. Але на школьнай урачыстасці адбылося вось што...

Аксана павінна была прачытаць верш, які выдала ёй педагог-арганізатар. Дый які там верш! Чатырохрадкоўе, напісанае на вузенькай палосцы паперы. Звычайныя саматужна-рытуальныя радкі, накшталт: «...Удалячынь ад школьнага парога павядзе вас новая дарога...» На рэпетыцыях усё было цудоўна, выступоўцы бадзёра тараторылі без адзінай запінкі. А на самім вечары, калі чарга дайшла да Аксаны, яе нібы заклініла — збялела ўся, стаіць-трымціць і слова сказаць не можа. Усе ёй шэпчуць, падказваюць, а яна маўчыць і ўсё тут. І раптам, калі ўжо ніхто не спадзяваўся нешта пачуць, Аксана зрабіла крок наперад — як бы адлучылася ад шарэнгі іншых выступоўцаў — і пачала дэкламаваць:

 

Аве, Оза. Ночь или жилье,

псы ли воют, слизывая слезы,

слушаю дыхание Твое.

Аве, Оза...

 

Не столькі ад верша, колькі ад яе голасу ў зале раптоўна зрабілася вусцішна, нават педагог-арганізатар перастала сіпець і торгацца — стаяла, як скамянелая, з перакошаным ад жаху тварам. А Аксана, здавалася, забылася, дзе знаходзіцца. На высокіх нотах, з надзвычайным надрывам яна чытала:

 

Противоположности свело.

Дай возьму всю боль твою и горечь.

У магнита я — печальный полюс,

ты же — светлый. Пусть тебе светло.

 

Дай тебе не ведать, как грущу.

Я тебя не огорчу собою.

Даже смертью не обеспокою.

Даже жизнью не отягощу...

 

Прачытала, і на нягнуткіх нагах, не раўнуючы, як зомбі з фільма жахаў, пайшла са сцэны...

Тым летам Аксана паступіла ў нейкае музычнае вучылішча і ў школу больш не вярнулася. Але ва ўсіх згадках, ва ўсіх размовах яе пачалі называць няйнакш, як Оза.

 

***

 

У школе нас чамусьці лічылі сяброўкамі. Хоць на самай справе сяброўкамі мы ніколі не былі. Вучыліся ў паралельных класах, жылі далёка адна ад адной — я зусім побач са школай, а яна ездзіла аднекуль з іншага боку горада. І толькі з-за таго, што мы абедзве наведвалі адну і тую ж музычную школу, дзе сустракаліся па некалькі разоў на тыдзень, мы выглядалі прыяцелькамі. Сутыкнуўшыся ў школьным калідоры, прыпыняліся ды перакідваліся парай фраз. Ну, яшчэ маглі сесці побач у кінатэатры (нас тады ў «добраахвотна-прымусовым» парадку ганялі на «кіналекторый») альбо за адзін столік у школьнай сталоўцы. Праўда, аднойчы Аксана праявіла да мяне надзвычайную ўвагу. Гэта быў проста позірк. Але ён мне надоўга ўрэзаўся ў памяць...

Здарылася гэта якраз у пачатку таго самага восьмага класа. Была сярэдзіна кастрычніка, аднак надвор’е стаяла зусім летняе, дажджоў амаль не было. А ў той дзень нечакана лінуў дождж. Ды такі, што ў класе сярод белага дня зрабілася цёмна, ажно прыйшлося святло ўключаць.

Урокі скончыліся, а дождж усё не спыняўся. На школьным ганку стоўпілася шмат вучняў, усе чакалі пакуль залева трохі суцішыцца. Парасоны мала хто з сабой насіў. Вось тады праз натоўп да мяне пралез Яшка. Патрос над галавой парасонам і гучна абвясціў: «Пайшлі, малая, да дому давяду! Вазьму нядорага — сто грам і бублік!» Каб схавацца разам пад адным парасонам, мне давялося ўзяць яго пад локаць і прыціснуцца бліжэй. Такой «парачкай» мы і рушылі пад дождж. Але праз дзясятак крокаў нешта прымусіла мяне азірнуцца. Ведаеце, як гэта бывае — калі скурай адчуваеш, што на цябе хтосьці глядзіць? Вось я і азірнулася. І сустрэлася позіркам з Аксанай. Колькі ўсяго было ў гэтым позірку! І адчай, і боль, і крыўда, і ўвогуле немаведама што... драматызм, калі хочаце. І якой жа я была наіўнай у свае чатырнаццаць гадоў, што не зразумела гэтага позірку!

З Яшкам Шэхтманам мы жылі ў адным доме, ён быў старэйшым за мяне на два гады і жыў на два паверхі вышэй. Раней, як былі меншымі, мы разам гулялі ў двары. Але і пазней, калі дзіцячая кампанія распалася, нашы стасункі захаваліся. Па-першае, мне часцяком даводзілася бываць у Яшкі «ў гасцях», бо яго бабуля была адмысловай краўчыхай. У яе шылі ўборы не толькі ўсе жанчыны нашага дома, а ледзь ні паўгорада. Перыядычна я таксама штосьці сабе «заказвала». Па-другое, час ад часу я звярталася да Яшкі па дапамогу — калі не магла самастойна справіцца з матэматыкай ці фізікай. Ён бліскуча вучыўся. Перамагаў фактычна ва ўсіх алімпіядах — і па фізіцы, і па хіміі, і па матэматыцы, і па замежнай мове... Апроч таго, быў непераўзыдзеным шахматыстам. На школьных сходах яму бясконца ўручалі граматы. Дык вось, калі я прыходзіла да яго са сваім падручнікам, — раздражнёная, упэўненая, што ў змесце задачы нейкая «памылка-абдрукоўка», ён заўсёды смяяўся і нязменна казаў: «Твар зрабі прасцейшым!» І сходу рашаў любую задачу!

Знешне ён быў трохі смешны. Худы, высокі, няскладны, крыху сутулаваты, валасы кучаравыя, вогненна-рудыя, твар усыпаны рабаціннем... Ён ніколі не бываў сур’ёзным — бесперапынна сыпаў анекдотамі ды жартамі, рагатаў і пацвельваўся.

...Праз два месяцы пасля выпускнога Яшка з бацькамі з’ехаў у Амерыку. І толькі яго бабуля не паехала, засталася. Менавіта яна і паведаміла мне гэтую навіну.

 

***

 

З Яшкам мы ўбачыліся толькі праз дваццаць два гады. Ён і раней пару разоў прыязджаў сюды, але так атрымлівалася, што мы з ім ніколі не сутыкаліся. Можа таму, што прыязджаў ён заўсёды летам, а я ўлетку рэдка сяджу ў горадзе.

Сустрэча ў нас выйшла проста-такі камічная. У ліфце! Ішла ў краму, выклікала ліфт... Дзверы раз’ехаліся, а там дзядзька стаіць — не тое, каб тоўсты, хутчэй здаравенны, увесь з сябе такі незвычайны, з доўгімі валасамі. Калі б не дзелавы гарнітур з гальштукам, быў бы падобны да якога-небудзь рок-музыкі. Мы моўчкі даехалі да першага паверха, моўчкі выйшлі з пад’езда і пайшлі ў розныя бакі... Адышлася я крыху і міжволі азірнулася. І ён азірнуўся. Толькі тут я яго і прызнала! З паўгадзіны смяяліся! А пасля яшчэ гадзіну расказвалі адзін аднаму пра жыццё-быццё...

Хоць мне пра яго і так усё было вядома. Праграміст, працуе ў вялікай кампаніі, жыве заможна. Я часцяком размаўляла з Яшкавай бабуляй — калі было цёплае надвор’е, яна сядзела на лавачцы каля пад’езда — «дыхала паветрам». Варта было адно павітацца, як бабулька адразу пачынала дзяліцца навінамі… І ўсе яе навіны тычыліся «амерыканцаў» — як у іх усё хораша ды паспяхова. Пра ўнука расказвала з асаблівым гонарам — маўляў, вывучыўся ў прэстыжным універсітэце, зрабіў бліскучую кар’еру, пабудаваў шыкоўны дом... Карацей, усё супер-пупер. І толькі адзінае, пра што яна бедавала, дык гэта што асабістае жыццё ў яго не складваецца. Ажаніўся позна, праз пару гадоў развёўся. Так і халасцякуе.

Усё гэта Яшка і пераказаў мне ў агульных рысах. Ну, а я яму трохі пра сябе парасказвала...

Ад той сустрэчы засталося дзіўнае ўражанне. Нягледзячы на тое, што Яшка хваліўся, як у яго ўсё крута, гучна смяяўся ды па-ранейшаму сыпаў жартамі, я адчула да яго нейкае неўсвядомленае шкадаванне. Здавалася б, аніякіх падстаў для гэтага не было. Але адчуванне засталося.

 

***

 

І ў той жа год, літаральна праз пару месяцаў пасля сустрэчы з Яшкам, я сутыкнулася з Аксанай — у ГУМе, у шчыльным натоўпе, твар у твар. З ёй мы «пазналіся» адразу. За прамінулыя гады я некалькі разоў бачыла яе па тэлевізары — яна грае на скрыпцы ў знакамітым аркестры. А яна паведаміла, што таксама бачыла мяне па тэлебачанні... Гэта праўда, я неаднаразова брала ўдзел у перадачах на літаратурныя тэмы.

Там жа, у ГУМе, мы зайшлі ў кавярню, прыселі пагаварыць. Дакладней, спачатку гаварыць давялося мне. Бо Аксана, як і ў школьныя гады, была нейкай затоенай, напружанай. І вось, калі я нешта эмацыянальна апавядала пра нашых агульных школьных знаёмых, яна раптам перабіла мяне на паўслове... «Памятаеш, у тваім доме жыў Яшка Шэхтман? Ён пасля школы ў Амерыку з’ехаў. Ты пра яго што-небудзь ведаеш?» Ну, я і вылажыла ёй пра нашу з Яшкам нядаўнюю сустрэчу...

Аксана нібы знерухомела. Яна пільна глядзела мне ў вочы і маўчала. Я скончыла свой маналог, расказала ўсё, што магла, а яна працягвала маўчаць. Нават няёмка зрабілася. І калі я ўжо сабралася перавесці размову на іншую тэму, Аксана загаварыла. Пры тым, гледзячы не на мяне, а ў свой кубачак з кавай, быццам з гэтай кавай і размаўляла. Мяне ад яе аповеду ажно дрыжыкі прабралі. Роўным голасам — безэмацыянальна, стрымана, амаль стомлена, яна расказала пра тое, што Яшка быў адзіным яе каханнем — адзіным за ўсё жыццё. Што сустракаліся ёй прыстойныя мужчыны, і некалькі разоў яна нават збіралася замуж, але так і не рашылася... Доўга гаварыла. Неяк з аднаго на другое пераскоквала. То расказвала, як у школе пакутавала з-за свайго кахання, як званіла яму і маўчала — проста слухала яго голас, то ўспамінала, як спрабавала збіраць пра Яшку інфармацыю, — дзе жыве, чым займаецца. Пасля сумна ўсміхнулася... «Памятаеш, як я яму верш на выпускным чытала? Мне ў той дзень выпадкова стала вядома, што ён хутка ад’язджае. Назаўсёды. Вось адсюль і істэрыка...» Пасля яна моўчкі палезла ў сумку, дастала «візітоўку», паклала перада мной: «Слухай, раптам ён сюды яшчэ калі-небудзь прыедзе... Пазвані мне тады, скажы...» І ўсё. Паднялася ды пайшла, нават не развіталася. А я засталася сядзець.

 

***

 

Праз паўгода памерла Яшкава бабуля. Пра гэта мне паведаміла цётачка-суседка. Памятаю, вярталася з работы, а жанчыны каля пад’езда напаўголаса абмяркоўвалі гэтую навіну. Ну, як абмяркоўвалі… Абгаворвалі Яшкаву сям’ю, асуджалі — маўляў, кінулі бабулю адну, а самі жывуць прыпяваючы ў сваіх амерыках. Добра, што хоць на пахаванне з’явіліся…

Насамрэч усім было цудоўна вядома, што бабуля сама не захацела адсюль з’язджаць, адмовілася наадрэз — тут у яе былі сяброўкі-прыяцелькі, тут былі магілы яе мужа і старэйшага сына, які калісьці трагічна загінуў. Дый дзеці нанялі ёй «няньку», якая апекавалася старою, — у краму хадзіла, гатавала, прыбірала...

...Я трохі вагалася — пазваніць Аксане ці не. Аднак пазваніла. Усяго толькі і сказала пару фраз — маўляў, Яшкава бабуля памерла, ён прыехаў на пахаванне. Хацела яшчэ што-небудзь дадаць — выключна з ветлівасці, але Аксана падзякавала і адключылася. Я ж казала, яна заўсёды была дзіўнай.

 

***

 

На наступны дзень я выйшла на вуліцу, каб за труной прайсці, правесці Яшкаву бабулю ў апошні шлях. Каля пад’езда шмат людзей сабралася. Воддаль, каля лесвіцы, я ўбачыла Аксану. Яна мне кіўнула, але не падышла...

Па вялікім рахунку, гэта ўсё. Што было далей, я не ведаю. З таго часу прайшло амаль два гады, але ні Аксану, ні Яшку я болей ніколі не бачыла і нічога пра іх не чула. Але нядаўна, напярэдадні Новага года, я атрымала паштоўку. Дакладней, не паштоўку, а фотаздымак у прыгожым канверце. На фотаздымку — смешны тоўсценькі хлопчык. Валасы кучаравенькія, вогненна-рудыя... На зваротным баку фотаздымка кароценькі допіс, кожная фраза з клічнікам: «Гэта наш маленькі Яшка! Якаў Якаўлевіч! Яму сёння споўнілася дзевяць месяцаў! Мы вельмі-вельмі шчаслівыя! Дзякуй табе за ўсё! Сям’я Шэхтман».

Жыццё магло скласціся зусім па-іншаму…

Больш за дваццаць гадоў мая сяброўка настальгічна згадвала сваё страчанае каханне. Казала, што яе жыццё магло скласціся зусім па-іншаму. Яна магла быць чароўнай дамай, а поруч з ёй мог быць сапраўдны рыцар. Яна магла жыць у шыкоўным палацы і хадзіць выключна па пялёстках руж…

Але склалася ўсё вельмі пасрэдна. Муж — рафінаваны інтэлігент, вучоны. Які з яго рыцар? Сама — звычайная хатняя гаспадыня. Якая з яе чароўная дама? Абедзве дачкі з’ехалі ў Еўропу — адна вучыцца, другая замуж.

З матэрыяльнага дабрабыту — трохпакаёўка ў цэнтры сталіцы ды дом на Нарачы. Ну, больш-менш прыстойны аўтамабіль… Ну, вандроўкі па замежжы пару разоў на год... Але нічога звыш таго. Усё банальна. Усё, як ва ўсіх. А хацелася казкі, як казала гераіня аднаго рамантычнага фільма. І самае прыкрае, што казка ў жыцці маёй сяброўкі мела ўсе шанцы спраўдзіцца… Але не спраўдзілася.

 

***

 

Зачын той казкі здарыўся вельмі даўно, яшчэ ў мінулым стагоддзі. Пасля дзявятага класа мая сяброўка закахалася. Адбылося гэта ў вёсцы, дзе гарадская школьніца традыцыйна бавіла час летніх канікул. Аднойчы мясцовыя дзяўчаты зацягнулі яе на танцы ў клуб. Яна цярпець не магла падобных гулянак, бо пасля сталічных дыскатэк вясковыя ўцехі выглядалі проста смешна. Хрыпатая музыка з дапатопных калонак, п’яныя хлопцы, закуранае памяшканне, мацюкі ды пошлыя жарты…

Ён з’явіўся ў клубе, калі гулянка блізілася да завяршэння. Увайшоў, павітаўся за руку з некаторымі хлопцамі, абыякавым позіркам акінуў прысутных дзяўчат. Які ён быў, патлумачыць няпроста. Давіда бачылі? Апалона Бельведэрскага ведаеце? Алена Дэлона таксама? Якія яшчэ ёсць сімвалы мужчынскай прыгажосці? Карацей, ён быў прыкладна такі, як усе гэтыя сімвалы разам узятыя. Толькі лепшы.

Пры яго з’яўленні ў шэрагах дзяўчат адбылося заўважальнае хваляванне — гаварыць пачалі гучней, смяяцца званчэй… Але ён пастаяў пару хвілін, з кімсьці перакінуўся парай слоў дый зноў выйшаў на вуліцу. А калі яна вярталася дамоў і падыходзіла да бабулінай хаты, згледзела ў цемры аганёк цыгарэты. Спачатку спалохалася, вядома. А падступілася бліжэй і ўбачыла, што гэта ён, той самы хлопец — стаіць, абапёршыся на матацыкл, курыць. Без аніякіх выхілкаў сказаў наўпрост, што чакае яе, што хоча пазнаёміцца, што яна яму спадабалася. Хлопец быў старэйшым за яе па ўзросце, ужо адслужыў у войску і на падлеткавую сарамлівасць не пакутаваў. Вось так усё і пачалося…

…На працягу ўсяго дзясятага класа мая сяброўка трызніла сваім каханнем. У той час мы з ёй нібыта памяняліся месцамі. Яна ніколі не была вельмі гаваркой, балбатлівасцю ў нашым тандэме вылучалася менавіта я. А тут раптам так разгаварылася, што не суняць! Узнаўляла ў памяці літаральна кожны эпізод мінулага лета і ў самых дэталёвых падрабязнасцях пераказвала мне… Як штовечар ён прыязджаў па яе на сваім матацыкле, як яны імчалі на якія-небудзь гульбішчы ў суседнія вёскі ці проста лёталі па начных дарогах — толькі вецер свістаў у вушах! Неверагодная рамантыка! На ўсякі выпадак удакладню, калі хто не ў курсе, што сам факт валодання матацыклам «Ява» ў 80-я гады мінулага стагоддзя быў надзвычай прэстыжным — гэта было крута.

Мая сяброўка адчувала сябе чароўнай дамай, бо поруч з ёй быў сапраўдны рыцар. Дзе б яны ні з’яўляліся разам, перад імі ўсе расступаліся… Не толькі таму, што гэтыя двое складалі на рэдкасць прыгожую пару, але і таму, што ў хлопца была адпаведная рэпутацыя. Ён быў дужы, смелы, адчайны, з крутым норавам. Калі што не па ім, лёгка мог разабрацца з кожным. І толькі са сваёй каханай быў увасабленнем пяшчоты і клапатлівасці — абыходзіўся з дзяўчынай, як з крышталёвай, парушынцы не дазваляў на яе ўпасці.

А што адчувала дзяўчына, дык гэтага словамі не выказаць. Ад аднаго яго позірку ў яе перахоплівала дыханне, ад дотыку — зямля сыходзіла з-пад ног. А як ён цалаваўся! Па-сапраўднаму, па-даросламу, не тое, што гэтыя гарадскія кавалеры-малалеткі.

Напрыканцы лета яны дамовіліся пажаніцца — праз год, як толькі дзяўчына скончыць школу. У іх былі грандыёзныя планы… Каханы паабяцаў, што заробіць кучу грошай. Што ён пабудуе для сваёй чароўнай дамы шыкоўны палац. Што яна будзе хадзіць выключна па пялёстках руж. Што яны будуць падарожнічаць і аб’едуць разам увесь зямны шар. Што ўсе скарбы свету будуць каля яе ног…

Цэлы год яны перапісваліся. Мая сяброўка пісала лісты на ўроках. У тыя моманты ў яе быў такі незвычайны твар — летуценны, самазабыўны, каханне проста выпраменьвалася з яе. І ўсё магло б быць цудоўна, як у апавяданні Грына, дзе «жылі доўга і памерлі ў адзін дзень», калі б не адна акалічнасць… Мая сяброўка паведаміла пра свае планы бацькам, і выбухнуў скандал. Якое каханне?! Якое вяселле?! Вывучыцца трэба! Кар’еру зрабіць!

Зразумела было, што бацькі-выкладчыкі зусім не гарэлі жаданнем прымаць у сваю цёпленькую акадэмічную сямейку нейкага калгаснага зяця.

Што ж, падзецца не было куды. Дзяўчына змушана была падпарадкавацца бацькоўскай волі і сказаць каханаму, каб крыху пачакаў — маўляў, паступлю ў інстытут, бацькі супакояцца, а тады ўжо…

Але ён не пачакаў. Абразіўся. І ў тую ж восень з’ехаў з вёскі. Казалі, што некуды на поўнач, на заробкі нібыта.

А мая сяброўка стала студэнткай — паступіла ў лінгвістычны (тады ён яшчэ ін’язам зваўся). З-за разрыву з каханым перажывала, безумоўна. Моцна перажывала. Доўга чакала ад яго лістоў. Але вучоба, новыя сустрэчы, знаёмствы, замежныя паездкі… Усё гэта паглынула з галавой. І неўзабаве мітрэнгі адступілі.

На апошнім курсе яна выйшла замуж за сімпатычнага і сур’ёзнага аспіранта. Гэтае каханне было зусім іншае — спакойнае, стрыманае, я б нават сказала, па-асабліваму грунтоўнае.

Пра свайго былога кавалера мая сяброўка больш ніколі нічога не чула. Яе бабуля памерла, дом у вёсцы бацькі прадалі, ніякіх сваякоў і блізкіх там не засталося. Але першае каханне з памяці дзяўчыны не выпетрылася канчаткова. Трапяткі ўспамін пра яго ўвесь час таіўся дзесьці ў нетрах душы. А з цягам часу мая сяброўка пачала згадваць тое каханне ўсё часцей і часцей, асабліва ў размовах са мной. Бо я ж была амаль што сведкай колішніх перыпетый, ведала ўсе дэталі тых адносінаў.

Яна даволі часта тэлефанавала мне, прасіла зайсці «хоць на паўгадзінкі». Але гэтыя «паўгадзінкі» ў нас заўжды расцягваліся на палову дня. Сяброўка ставіла на стол пляшку дарагога віна, прывезенага дочкамі з Еўропы, пачынала скардзіцца на самоту — шкадавала, што калісьці не зрабіла кар’еры. Тады, у маладосці, у гэтым не было патрэбы — муж добра зарабляў, а яна гадавала дзяцей. А зараз, калі дочкі выраслі і пакінулі бацькоўскі дом, ёй зусім няма чым сябе заняць. Яна нават вершы пачала пісаць. Дрэнныя, праўда, вершы. Пра каханне. Накшталт: «Не забуду нашы ночы, не забуду твае вочы…» Але даводзілася слухаць, што паробіш.

А пасля вершаў пачыналася спавядальная гаворка пра былое… Яна спрабавала ўявіць сабе, як склаўся лёс таго вясковага каханага, якіх жыццёвых вяршынь ён дасягнуў. Неяк прызналася, што навіны па тэлебачанні глядзіць «з халадком» пад сэрцам. Бо аднойчы ёй нешта такое падалося… Яна прасавала бялізну і амаль не глядзела ў тэлевізар — ну, так сабе… краем вуха слухала навіны. Выступаў вядомы бізнес-аналітык, расказваў пра сітуацыю з нафтай, а на экране мільгалі кадры, як уплывовыя бізнесоўцы вядуць дзелавую размову — …бараль-долар-сусветны крызіс і ўсё такое. І вось сярод іх, нібыта, мільгануў яго твар… «Натуральна! — горача пераконвала яна мяне. — Я заўсёды адчувала, што ён стане якім-небудзь выдатным дзеячам… Бізнесоўцам. Алігархам! Альбо палітыкам. Альбо… Ды кім заўгодна! Ён быў неверагодна амбітным, меў грандыёзныя планы… А гэта, як вядома, самае важнае. Бо чым вышэй уздымаеш планку, тым большага дасягаеш». Яна нават «гугліла» яго прозвішча і імя. Але ніякай інфармацыі не знайшла.

Перыядычна мая сяброўка наракала на свайго мужа, параўноўвала яго з былым каханым. Скардзілася, што муж у яе празмерна ўраўнаважаны, педантычны, прадказальны, не здольны на рамантычны ўчынак. Яму абсалютна не ўласцівы дух авантурызму. Ён да ўсяго падыходзіць надзвычай рацыянальна, нават са святамі віншуе заўсёды аднолькава — дорыць ёй букет ружаў і канверт з грашыма. Каб набыла сабе тое, што сама пажадае. Знявага, а не падарунак! А яна ж магла быць жонкай алігарха… Увесь свет мог апынуцца каля яе ног… Жыццё магло скласціся зусім па-іншаму!

 

***

 

На Радаўніцу мая сяброўка з мужам ездзіла ў вёску. Дакладней, не ў вёску, а на вясковыя могілкі, дзе пахавана яе бабуля. У вёску яны ніколі не заязджаюць — ёй па сённяшні дзень балюча бачыць родную хату, у якой жывуць чужыя людзі.

Так атрымалася, што прыехалі пазнавата, сонца пачынала хіліцца да захаду. На могілках было ціха, урачыста і ніводнага чалавека. Натуральна, памерлых родзічаў вяскоўцы традыцыйна праведваюць раніцай.

Магіла бабулі была прыбрана, каля помніка ляжалі велікодныя яйкі — відаць, нехта са сваякоў прыязджаў. Пастаялі хвілін колькі, памаўчалі. Сяброўка адзначыла, што з таго часу, як была тут апошні раз, магіл заўважальна пабольшала. Вырашыла прайсціся, паглядзець, хто пахаваны. Зусім трошкі адышла, калі пачула, што паблізу нехта ёсць — ці то галінка якая трэснула, ці то яшчэ што… Міжвольная цікаўнасць падштурхнула паглядзець, хто там. Зрабіла пару крокаў і ўбачыла валацугу.

Моцна кульгаючы, ад магілы да магілы соваўся старац са слоікам у руках. Яна не адразу ўцяміла, што ён робіць. Але неўзабаве зразумела — шукае гарэлку. Паводле язычніцкай традыцыі, людзі пакідаюць на магілах родзічаў чаркі з гарэлкай. Вось ён і карыстаўся дармовым пачастункам — знаходзіў, пераліваў у сваю ёмкасць і задаволена нешта бубнеў сабе пад нос. Яна паназірала за ім некалькі хвілін і хацела цішком адступіцца, як раптам валацуга азірнуўся... Азірнуўся, і мутным няўцямным позіркам паглядзеў ёй проста ў твар. Пасля блазнавата заўсміхаўся шчарбатым ротам і нараспеў прамовіў: «Якія лю-ю-юдзі…»

Некалькі імгненняў яна не магла даць веры ўласным вачам. Спіты цёмны твар, нос крывы — яўна быў калісьці зламаны, рэдкія зліплыя валасы… Усохлы, страшны, дзікі — ён выглядаў гадоў на семдзесят, не меней. Яе рыцар, яе колішні каханы! Яна не ведала, што рабіць і што казаць — нібы ступар напаў. Урэшце неяк справілася з шокавым уражаннем і спытала: «Як ты?»

Блытана, цьмяна, але сяк-так ён расказаў… Працаваў на поўначы пару год, пасля трапіў «у заварушку» і апынуўся на зоне. Выйшаў — ізноў уляпаўся, сеў па-новай. Так што за плячыма дзве ходкі, у сукупнасці чатырнаццаць гадоў. Вярнуўся ў вёску, атрымаў групу інваліднасці, жыве з маці…

Муж сяброўкі назіраў за імі здаля, тактоўна не падыходзіў, каб не перашкаджаць размове. Але праз пэўны час гукнуў — сказаў, што трэба выпраўляцца ў зваротны шлях, вечарэе…

 

***

 

Безліч разоў я чула ад сяброўкі, што яе жыццё магло скласціся зусім па-іншаму. Пра гэта яна заўжды казала летуценна — са светлым сумам і салодкай пяшчотай. І толькі апошні раз, калі расказвала мне заключную частку гісторыі свайго кахання, прамовіла тое самае з жахам.

Пра адну дзяўчынку

Дзяўчынцы было адзінаццаць гадоў. І аднойчы хлопчык-аднакласнік запрасіў яе на дзень нараджэння. У яго тады сабралася даволі вялікая кампанія, чалавек пятнаццаць дзяцей. Святкаванне ладзілася традыцыйна. Спачатку — пачостка, прысмакі, торт са свечкамі, пасля — гульні...

У кватэры хлопчыка мелася шмат цікавых рэчаў з вобласці «марской тэматыкі» — ракавіны, каралы, засушаныя экзатычныя рыбіны. А каля люстра ў калідоры быў прымацаваны дэкаратыўны штурвал, на якім віселі матчыны ўпрыгожанні — рознакаляровыя пацеркі ды ланцужкі… Адзін ланцужок быў з адмысловым кулонам. Хлопчык сказаў, што кулону — бурштынавай кроплі з замураваным усярэдзіне павучком — больш за тысячу год.

Дзяўчынка зняла ланцужок, разгледзела, на сябе прыкінула, каля люстра пакруцілася… Дый вярнула на ранейшае месца.

А на наступны дзень маці гэтага хлопчыка прыйшла ў школу і абвінаваціла дзяўчынку ў крадзяжы. Спачатку выклікала яе ў калідор і сказала, што калі тая верне ланцужок, то яна нікому пра гэты выпадак не раскажа. Дзяўчынка патлумачыла, што нічога не брала. Тады маці хлопчыка пагаварыла з настаўніцай, і дзве дарослыя жанчыны пачалі ўшчуваць і палохаць школьніцу разам… Пасля настаўніца завяла дзяўчынку ў клас, загадала стаць каля дошкі і звярнулася да ўсіх вучняў — маўляў, на дні нараджэння вашага сябра здарылася злачынства… калі хтосьці ведае пра гэта што-небудзь ці нешта бачыў, няхай шчыра раскажа… бо бацькі хлопчыка выклічуць міліцыю і ўсё будзе высветлена так ці інакш…

Ніхто не разумеў, пра што ідзе гаворка. І дзеці пачалі прыгадваць усе злачынствы дзяўчынкі, пра якія ведалі.

Лепшая сяброўка дзяўчынкі, з якой яны сядзелі за адной партай, паднялася і сказала:

— Яна з Сярожам цалавалася!

Сярожа пачырванеў і крыкнуў:

— Мы не цалаваліся! Яна мне парушынку з вока…

Дагаварыць ён не змог, бо клас выбухнуў рогатам.

А другая аднакласніца гучна абвясціла:

— Яна ўжо ліфчык носіць!

Усе ізноў зарагаталі…

Гэта працягвалася хвілін пятнаццаць. Амаль што вечнасць. Абвінавачанні сыпаліся, як з мяшка гарох… Згадана было ўсё — у каго дзяўчынка аднойчы спісала хатняе заданне, у каго была закахана, што пра каго гаварыла.

Пасля ўрокаў настаўніца прыйшла да дзяўчынкі дамоў і паведаміла яе бацькам, што іх дачка ўкрала залатое ўпрыгажэнне і цяпер «трэба думаць, як выходзіць з сітуацыі». Дзяўчынка горка плакала і клялася, што нічога не брала…

На наступны дзень яна не пайшла ў школу. Паўдня блукала па горадзе і думала, як памерці — каб хутка і не балюча. Але не прыдумала. А дома яе чакаў чарговы скандал — настаўніца пазваніла бацькам, і прагул быў выкрыты па гарачых слядах, даруйце за каламбур.

Вечарам таго дня маці дала дзяўчынцы некалькі буйных грашовых купюр і загадала занесці бацькам аднакласніка. Дзяўчынка ізноў плакала і прасіла-маліла, каб яе не прымушалі гэтага рабіць. Бо яна ж нічога не крала, а занесці грошы — гэта значыць прызнаць сваю віну. Але бацькі былі няўмольнымі... І яна пайшла. Засляпіўшы вочы, стараючыся ні пра што не думаць. А калі пазваніла ў дзверы і працягнула маці аднакласніка грошы, тая збянтэжылася і замітусілася. Запрасіла дзяўчынку ў кватэру, пачала войкаць ды выбачацца… Урэшце патлумачыла, што ланцужок ужо знайшоўся.

Хлопчык, на дні нараджэння якога ўсё адбылося, пазней прызнаўся дзяўчынцы, што ланцужок сапраўды быў украдзены іх аднакласніцай (нават імя злачынцы назваў). Напалохаўшыся магічнага слова «міліцыя», тая адзінаццацігадовая школьніца ва ўсім прызналася і вярнула рэч гаспадыні. А несправядліва абвінавачаная дзяўчынка была рэабілітаваная — настаўніца перад усім класам папрасіла ў яе прабачэння.

Але, нягледзячы на тое, што ўсё высветлілася, дзяўчынцы яшчэ доўга чамусьці было сорамна. Невядома чаму. Пазней яна знайшла адказ у кнізе аднаго пісьменніка. «Мы адчуваем сорам не таму, што ў чымсьці вінаваты, а таму, што наша прыніжэнне бачаць усе».

У цэлым жа гэта гісторыя амаль не паўплывала на далейшы лёс дзяўчынкі. У яе душы не засталося незагойнай раны, яна не ачарсцвела, не расчаравалася ў людзях і нават не зрабіла ніякіх мудрых высноў. Бо якія там высновы ў адзінаццаць гадоў?

...Дзяўчынка даўно вырасла і стала жанчынай. Яшчэ сто разоў у жыцці яна сутыкалася з крыўднымі абвінавачваннямі. Але прынізіць яе мацней, чым яна была прыніжана тады, у пятым класе, нельга. Гэта проста немагчыма. Нават не старайцеся.

 

Надрукавана ў часопісе "Маладосць"

new.sozvuchie.by

---

• 
  Мугам лады
• 
  Оболенская лада
• 
  Лада полянская
• 
  Лада парамонова
• 
  Лада мясникова
• 
  Лада ддт
• 
  Лада 210934
• 
  Лада куприна
• 
  Лада спирина
• 
  Полукультурка лада
• 
  Лада гусакова